3. Sınıf • Fen Bilimleri
Karışımlar ve Karışımların Ayrılması
Salatada farklı yiyecekler bir araya gelir. Pişmiş makarna ise suyundan süzülerek ayrılır. Günlük yaşamda karışımlarla ve karışımları ayırma yollarıyla sık sık karşılaşırız.
1. Saf madde ve karışım
Saf madde
Yapısında kendinden başka bir madde bulunmaz. Tuz, şeker, altın ve bakır; başka maddelerle karışmamış hâlleriyle saf madde örnekleridir.
Karışım
En az iki farklı maddenin bir araya gelmesiyle oluşur. Salata, deniz suyu, hava ve mürekkep karışıma örnektir.
2. Karışımlarda maddeler özelliklerini korur
Domates, salatalık, marul ve peynir bir araya geldiğinde salata karışımı oluşur.
Bu maddeler karışımda kendi renk, tat ve koku gibi özelliklerini korur.
Bir karışımın farklı renklerde görünmesi şart değildir. Çorba tek renk görünse de bir karışım olabilir.
3. Eleme yöntemi
Farklı büyüklükteki katı maddeleri ayırmak için elek veya uygun delikli süzgeç kullanılır.
Küçük parçalar deliklerden geçer; büyük parçalar eleğin üzerinde kalır.
Örnek: Pirinç–şeker. Uygun bir elekte şeker taneleri alta geçer, pirinçler üstte kalır.
Eleğin delikleri, küçük taneleri geçirecek ve büyük taneleri tutacak boyutta olmalıdır.
4. Dinlendirme yöntemi
Sıvı içindeki dibe çökebilen katı parçaları ayırmak için karışım bir süre hareket ettirilmeden bekletilir.
Örnek: Kum–su. Bekleme sonunda kum kabın dibine çöker, su üstte kalır.
Üstteki su, dipteki kumu yeniden karıştırmadan dikkatlice başka bir kaba alınabilir.
5. Süzme yöntemi
Sıvı içindeki katı parçaları ayırmak için süzgeç veya filtre kullanılır.
Sıvı deliklerden geçer; deliklerden geçemeyen katı parçalar süzgeçte veya filtrede kalır.
Örnek: Makarna–su. Makarna süzgeçte kalır, su aşağıya akar. Demlenmiş çayın yapraklarından ayrılması da süzmeye örnektir.
6. Yüzdürme yöntemi
Maddelerin suda yüzme ve batma farkından yararlanılır.
Örnek: Talaş–kum. Karışım suya bırakıldığında talaş yüzeyde yüzer, kum dibe batar.
Yüzeydeki talaş toplanarak kumdan ayrılır. Bu yöntem, yüzen ve batan maddeleri birbirinden ayırmayı sağlar.
7. Mıknatısla ayırma yöntemi
Mıknatısın çektiği maddeler, çekmediği maddelerden ayrılır.
Örnek: Demir tozu–talaş. Mıknatıs demir tozlarını çeker; talaşları çekmez. Böylece demir tozu karışımdan ayrılır.
Mıknatıs her maddeyi çekmez. Ayırma yöntemi, karışımı oluşturan maddelerin özelliklerine göre seçilir.
8. Bir karışım, birden fazla yöntem
Nohut–kum–su karışımı aşama aşama ayrılabilir.
Önce süzme
Nohutları tutan, kum ve suyu geçiren delikli bir süzgeç kullanılır. Nohutlar süzgeçte kalır; kum ve su alttaki kaba geçer.
Sonra dinlendirme
Kalan kum–su karışımı bekletilir. Kum dibe çöker, su üstte kalır. Üstteki su, kumu karıştırmadan başka bir kaba alınır.
Bir yöntemin yeterli olmadığı durumlarda, uygun yöntemler sırayla kullanılabilir.
9. Tahminimizi sınamak
Bilgi ve deneyimlerimize dayanarak oluşturduğumuz, deney veya gözlemle sınayabildiğimiz açıklamaya hipotez denir.
“Mıknatıs demiri çektiği için demir tozu–talaş karışımı mıknatısla ayrılabilir.” ifadesi bir hipotez örneğidir. Demir tozunun mıknatısa geldiğinin gözlenmesi bu hipotezi destekler.
Sonuç hipoteze uymadığında nedenleri incelenir; gerekirse deney tekrarlanır veya hipotez yenilenir.
Akılda kalsın
Karışımlar en az iki farklı maddeden oluşur. Karışan maddeler kendi özelliklerini korur.
Eleme: tane büyüklüğü · Dinlendirme: dibe çökme · Süzme: katının tutulması · Yüzdürme: yüzme ve batma · Mıknatısla ayırma: mıknatıs tarafından çekilme.
Doğru yöntem, maddelerin özelliklerine göre belirlenir.