3. Sınıf • Fen Bilimleri
Kayaçlar, Madenler ve Mineraller
Çevremizdeki taşların renkleri ve dokuları birbirinden farklıdır. Mutfak tezgâhlarından takılara kadar kullandığımız birçok eşyanın ham maddesi doğadaki kayaçlardan ve madenlerden elde edilir.
1. Yer kabuğu ve kayaçlar
Dünya’nın üzerinde yürüdüğümüz, evlerimizi kurduğumuz en dış bölümüne yer kabuğu denir. Yer kabuğunu kayaçlar oluşturur.
Taşlar, çevremizde gördüğümüz kayaç örnekleridir. Kayaçları inceleyen bilim insanlarına yer bilimci denir.
2. Mineraller kayaçlara özellik kazandırır
Mineraller, doğada bulunan ve kayaçların yapısına katılan maddelerdir. Kayaçlar genellikle bir ya da birden fazla mineralin bir araya gelmesiyle oluşur.
İçerdikleri mineraller, kayaçların renk, doku, sertlik, parlaklık ve dayanıklılık gibi özelliklerinde etkilidir. Bu nedenle bütün kayaçlar aynı görünmez.
Örnek: Kaya tuzu örnekleri beyaz, pembe ya da gri görünebilir. Mermerin yapısındaki mineraller de onun özelliklerini etkiler.
3. Ekonomik değeri olan doğal kaynaklar: Madenler
Ekonomik değeri bulunan, çıkarılıp işlenerek yararlanılan kayaç ve mineraller maden olarak değerlendirilir. Kömür, mermer, bakır, bor, altın ve gümüş madenlere örnektir.
Kayaç ve mineral ilişkisi
Kayaçların yapısında mineraller bulunur. Mineraller kayaçlara farklı özellikler kazandırır.
Kayaç ve maden ilişkisi
Mermer hem bir kayaçtır hem de ekonomik değeri olduğu için madendir. Kömür de bu duruma örnektir.
4. Mermer: Kayaçtan mutfak tezgâhına
Mermer, genellikle açık renkli bir kayaçtır. Yapısındaki mineraller, sertlik ve parlaklık gibi özelliklerinde etkilidir.
İşlenerek mutfak tezgâhı, banyo ve merdiven yapımında kullanılır. Kullanım alanı ve ekonomik değeri olduğu için maden olarak kabul edilir.
5. Bakır: Günlük eşyalarımızda
Kayaçlardan elde edilen bakır, işlenerek çeşitli ev eşyalarının yapımında kullanılır.
Cezve, tencere ve tava bakırın günlük yaşamdaki kullanımına örnektir. Doğadan çıkarılan bir maden, işlendikten sonra kullanabileceğimiz bir eşyanın ham maddesi olur.
6. Bor: Üretimde kullanılan bir kaynak
Bor mineralleri açık renkli olabilir. Bor, teknoloji ve sanayide kullanılan, ekonomik değeri olan önemli bir kaynaktır.
Bor içeren maddeler cam, deterjan ve pil yapımında kullanılır. Bu ürünlerin üretiminde kullanılan ham maddelerden biri olabilir.
7. Diğer madenler ve kullanım alanları
Kömür
Koyu siyah renkli, katı bir kayaçtır. Yandığında ısı verir. Bu özelliği nedeniyle evlerin ısıtılmasında kullanılır. Ekonomik değeri olduğu için madendir.
Altın
Sarı renkli ve parlaktır. Doğal hâliyle yumuşaktır, kolay şekil alır. Kayaçların içinde bulunabilir. Mücevher ve elektronik araç yapımında kullanılır.
Gümüş
Metalik gri renktedir. Kayaçların içinde başka minerallerle birlikte bulunabilir. Mücevher, süs eşyası ve elektronik araç yapımında kullanılır.
8. Madenin kullanıma hazırlanma yolculuğu
Madenlerin günlük yaşamda kullanılabilmesi için belirli aşamalardan geçmesi gerekir.
9. Ülkemiz için madenlerin önemi
Türkiye’de mermer, taş kömürü, bor ve bakır gibi madenler bulunur. Bu madenler ürünlerin üretiminde ham madde olarak kullanılır; başka ülkelere de satılır.
Madenler, üretime ve ülke ekonomisine katkı sağlar. Yer bilimciler yeni maden alanlarının bulunması ve mevcut alanlardaki üretimin geliştirilmesi için çalışır.
Akılda kalsın
Kayaç yer kabuğunu oluşturur. Mineral kayaçların yapısında bulunur ve özelliklerini etkiler. Maden ekonomik değeri olan doğal kaynaktır.
Bir doğal madde birden fazla kavramla anlatılabilir: Mermer ve kömür hem kayaçtır hem madendir. Madenler çıkarılır, işlenir ve farklı kullanım alanlarında değerlendirilir.