3. Sınıf • Fen Bilimleri
Kuvvet ve Etkileri
Topu itmek, çekmeceyi açmak ve hamura şekil vermek için kuvvet uygularız. İtme ve çekme birer kuvvettir.
Bir cismi hareket ettirebilen, yavaşlatıp durdurabilen; yönünü veya şeklini değiştirebilen etkiye kuvvet denir.
1. İtme kuvveti
Bir cisme kendimizden uzaklaştıracak yönde kuvvet uygulamak itmedir.
Topa elimizle veya ayağımızla vurduğumuzda topu iteriz. Duran top, uyguladığımız kuvvetin etkisiyle harekete geçebilir.
Günlük örnek: Salıncaktaki arkadaşımızı sallamak için salıncağı iteriz.
2. Çekme kuvveti
Bir cisme kendimize yaklaştıracak yönde kuvvet uygulamak çekmedir.
Çekmeceyi kulpundan tutarak kendimize doğru açarken çekme kuvveti uygularız.
Günlük örnekler: Buzdolabının kapağını açmak, ağaçtan meyve koparmak ve tekerlekli valizi peşimizden götürmek çekmeye örnektir.
3. İtme ve çekme birlikte kullanılabilir
Bazı işleri yaparken hem itme hem çekme kuvvetinden yararlanırız.
Elektrikli süpürgenin başlığını ileri götürürken iter, kendimize doğru getirirken çekeriz.
El arabasını ileri geri hareket ettirmek ve ütüyü giysi üzerinde ileri geri gezdirmek de iki kuvvetin birlikte kullanıldığı örneklerdir.
4. Kuvvet, hareketi değiştirebilir
Harekete geçirebilir
Yerde duran plastik top itildiğinde yuvarlanmaya başlayabilir. Duran cisim hareket eder.
Hızlandırabilir
Hareket eden top, gittiği yönde itildiğinde daha hızlı ilerleyebilir. Cismin hızı artar.
Yavaşlatıp durdurabilir
Bisikletin freni sıkıldığında uygulanan kuvvet bisikleti yavaşlatır. Frenlemeye devam edilirse bisiklet durabilir.
5. Kuvvet, yönü değiştirebilir
Hareket eden bir cisme uygulanan kuvvet, cismin hareket yönünü değiştirebilir.
Duvara doğru yuvarlanan plastik top, duvara çarpınca başka yönde ilerleyebilir. Duvarın topa uyguladığı kuvvet, topun yön değiştirmesine neden olur.
Görselde aynı topun yaklaşma, çarpma ve sekme anları gösterilmiştir.
6. Kuvvet, şekli değiştirebilir
Kuvvet yalnız hareketi etkilemez. Cisimlerin şeklini de değiştirebilir.
Merdaneyle bastırılan hamur yassılaşır. Sıkılan oyun hamurunun ve üzerine bastırılan balonun şekli değişir.
İki ucundan çekilen lastik uzar. İki yana çekilen kâğıt ise yırtılabilir. Bunlar da kuvvetin şekil üzerindeki etkileridir.
7. Şekil değişikliğinin sonucu
Eski şekline dönebilenler
Hafifçe sıkılan sünger, kuvvet kaldırıldığında eski şekline dönebilir. Bazı cisimlerde şekil değişikliği geçicidir.
Yeni şeklini koruyanlar
Şekil verilen oyun hamuru, kuvvet kaldırılınca kendiliğinden eski biçimine dönmez. Yırtılan kâğıt da kendiliğinden birleşmez.
Bu nedenle kuvvetin etkisi değerlendirilirken hangi cisme nasıl kuvvet uygulandığı dikkate alınır.
Akılda kalsın
İtme ve çekme, uygulanan kuvvetleri anlatır. Hareket etme, hızlanma, yavaşlama, durma, yön ve şekil değiştirme ise kuvvetin oluşturabileceği etkilerdir.
Topun yuvarlanması hareket değişikliğine, hamurun yassılaşması şekil değişikliğine örnektir.