3. Sınıf • Fen Bilimleri
Maddenin Katı, Sıvı ve Gaz Hâli
Elimizdeki kalem, bardaktaki su ve soluduğumuz hava birer maddedir. Maddeler, özelliklerine göre birbirinden ayrılır. Çevremizde maddelerin katı, sıvı ve gaz hâllerine rastlarız.
1. Maddelerin özellikleri
Maddeleri tanırken duyu organlarımızdan yararlanırız. Renk, koku, sertlik, esneklik ve yüzey yapısı gibi özellikler maddeleri ayırt etmemizi sağlar.
Sert ve yumuşak
Taş sert, pamuk ise yumuşaktır. Her katı madde sert değildir.
Kırılgan
Cam gibi bazı maddeler darbe aldığında kolayca kırılabilir. Bu maddeler kırılgandır.
Renk ve koku
Sütün beyaz rengini görür, kendine özgü kokusunu burnumuzla algılarız. Her madde aynı renkte ve kokuda değildir.
Yüzey yapısı
Yüzeyler pürüzsüz veya pürüzlü olabilir. Halı, zımpara ve ağaç kabuğu pürüzlüdür. Kartonun yüzeyi daha az pürüzlü olabilir.
Güvenli gözlem: Tanımadığımız maddelere dokunmak ve onları tatmak tehlikeli olabilir. Bilinmeyen maddeler öğretmen onayı olmadan incelenmez; cam gibi kırılgan maddeler dikkat gerektirir.
2. Katı maddeler
Katı maddelerin belirli bir şekli vardır. Dışarıdan bir etki olmadıkça şekilleri değişmez. Taş, kalem, masa, yaprak ve elma katı maddelere örnektir.
Küçük taneli katılar
Şeker, tuz, mercimek, pirinç ve kum küçük taneli katılardır.
Bir kaba döküldüklerinde taneler kabın içinde yerleşir. Ancak her tanenin kendi şekli vardır.
Pirincin bir kaptan başka bir kaba dökülebilmesi, onun sıvı olduğu anlamına gelmez. Pirinç tanesi katıdır.
3. Esnek katılar
Lastik, yay ve sünger esnek katılara örnektir. Bu maddeler sıkıldığında, çekildiğinde veya büküldüğünde şekil değiştirebilir.
Uygulanan etki ortadan kalkınca eski şekillerine dönerler.
Sünger sıkıldığında biçimi değişse de katı olmaya devam eder. Yumuşak ya da esnek olması, onu sıvı yapmaz.
4. Sıvı maddeler
Sıvı maddelerin kendilerine ait belirli bir şekli yoktur. İçine konuldukları kabın, doldurdukları bölümünün şeklini alırlar.
Su bardakta bardağa, kâsede kâseye uygun bir şekil alır. Kabı değişse de su, su olmaya devam eder.
Su, süt, çay, ayran, meyve suyu, sıvı yağ ve kolonya sıvı maddelere örnektir.
Doğadan bir örnek: Ardahan’daki Çıldır Gölü’nün yüzeyi soğuk havalarda donar. Sıvı su, katı hâldeki buza dönüşür.
5. Gaz maddeler
Gazların belirli bir şekli yoktur. Bulundukları ortama yayılır ve içinde bulundukları kabın şeklini alırlar.
Soluduğumuz hava, doğal gaz ve su buharı gaz hâlindeki maddelere örnektir. Gazlar sıkıştırılabilir.
Balon şişirildiğinde içine hava dolar. Balonun lastiği esnek bir katı, içindeki hava ise gazdır.
Kokunun yayılması: Kolonya sıvıdır. Kolonyadan havaya karışan gaz hâlindeki maddeler çevreye yayılır; kokuyu uzaktan da algılayabiliriz.
Akılda kalsın
KATI
Belirli bir şekli vardır. Kalem, taş, pirinç ve sünger katıdır.
SIVI
Belirli bir şekli yoktur; kabın doldurduğu bölümünün şeklini alır. Su ve süt sıvıdır.
GAZ
Belirli bir şekli yoktur; bulunduğu ortama yayılır. Hava ve su buharı gazdır.
Bir maddenin hâli yalnız sertliğine bakılarak belirlenmez. Yumuşak sünger ve küçük pirinç taneleri de katıdır.