3. Sınıf • Fen Bilimleri
Varlıkların Hareketleri
Uçan bir kuş, ilerleyen bir bisiklet ve sallanan bir dal farklı biçimlerde hareket eder. Hareket, bir varlığın bütününün veya bir kısmının yerinin ya da konumunun değişmesidir.
Canlılar kendiliğinden hareket edebilir. Cansız varlıklar ise dışarıdan bir etkiyle hareket eder. Kuş dala konduğunda dalın ve yaprakların sallanması buna örnektir.
1. Hızlanma
Bir varlığın hızının artmasına hızlanma denir. Duran bir varlığın harekete başlaması da hızlanmadır.
Koşuya başlayan bir atlet ve daha çabuk ilerlemeye başlayan bir bisikletli hızlanır. Görselde aynı çocuk, duruştan koşuya geçmektedir.
Günlük örnek: Uçak, kalkış için pistte ilerlerken hızlanır.
2. Yavaşlama
Hareket eden bir varlığın hızının azalmasına yavaşlama denir.
Durağa yaklaşan otobüsün veya okul geçidine yaklaşan servisin hızını azaltması yavaşlamadır. Yukarı fırlatılan top da yükselirken yavaşlar.
Karıştırmayalım: Yavaşlayan bir varlık hareket etmeye devam edebilir. Yavaşlama ile durma aynı şey değildir.
3. Yön değiştirme
Hareket eden bir varlığın başka bir yöne doğru ilerlemesine yön değiştirme denir.
Basketbol topu yere çarpıp yukarı sektiğinde yön değiştirir. Görsel, aynı topun art arda üç konumunu gösterir.
Günlük örnek: Viraja giren bir araç veya kavşakta başka yola dönen bir araba yön değiştirir.
4. Sallanma
Bir varlığın ileri geri veya aşağı yukarı tekrarlanan hareketine sallanma denir.
Salıncağın ileri geri gitmesi sallanma hareketidir. Rüzgârda dalgalanan bayrak ve sallanan ağaç yaprakları da buna örnektir.
Ayırt edici özellik: Hareket karşılıklı yönlerde tekrar eder.
5. Dönme
Bir varlığın kendi etrafında yaptığı dairesel harekete dönme denir.
Dünya’nın kendi etrafındaki hareketi, rüzgâr türbininin kanatlarının hareketi ve kilitte çevrilen anahtarın hareketi dönmeye örnektir.
Karıştırmayalım: Türbinin kanatları döner; salıncak ise ileri geri sallanır.
6. Aynı varlık, farklı hareketler
Bir varlık her zaman tek tür hareket yapmaz. Hareketin nasıl değiştiği gözlemlenerek hareket türü belirlenir.
Bisiklet örneği
Bisiklet daha çabuk ilerlemeye başladığında hızlanır. Fren yapılarak hızı azaltıldığında yavaşlar. Başka bir yola döndüğünde yön değiştirir.
Uçak örneği
Uçak kalkış için pistte hızlanır. Çalışan pervanesi dönme hareketi yapar. Manevra yaparken uçak yön değiştirir.
7. Hareketlerin yararları ve tehlikeleri
Hareketler yaşamımızı kolaylaştırabilir. Ancak dikkatsiz ve kuralsız davranışlar kazalara yol açabilir.
Ulaşımda
Sürücünün uygun yerde yavaşlaması ve sinyal vererek yön değiştirmesi güvenli ulaşımı destekler.
Trafikte ani hızlanma, yavaşlama veya yön değiştirme ise kazaya neden olabilir.
Parkta ve okulda
Salıncakta uygun biçimde sallanmak eğlencelidir. Salıncak ve tahterevallinin yanlış kullanılması yaralanmaya yol açabilir.
Okul koridorunda koşmak, arkadaşlara çarpma tehlikesi oluşturur.
Bisiklet kullanırken
Bisiklet kullanmanın sağlığa ve çevreye yararı vardır. Önüne çıkan bir kediyi fark eden bisikletlinin kontrollü yavaşlaması tehlikeyi azaltır.
Ani fren, denge kaybına ve düşmeye neden olabilir.
Dönen araçlarda
Rüzgâr türbininin dönen kanatlarından elektrik üretiminde yararlanılır. Mikserin dönen parçaları yiyecekleri karıştırır.
Çalışan mikser gibi araçların hareketli parçalarına dokunmak yaralanmaya neden olabilir.
Akılda kalsın
Hızlanma: hızın artması. Yavaşlama: hızın azalması. Yön değiştirme: başka yöne ilerleme.
Sallanma: karşılıklı yönlerde tekrarlanan hareket. Dönme: kendi etrafında dairesel hareket.
Kurallara uymak, güvenlik önlemleri almak ve hareketli cisimlerin çevresinde dikkatli davranmak kazalardan korunmaya yardımcı olur.