4. SINIF · FEN BİLİMLERİ
6. ÜNİTE · İNSAN VE ÇEVRE
Bilinçli Tüketici
Elektrik, su ve besinler günlük yaşamımızın vazgeçilmez kaynaklarıdır. Bu kaynakları ihtiyacımız kadar kullanmak, eşyaları yeniden değerlendirmek ve atıkları geri dönüşüme kazandırmak hem bütçemizi hem çevremizi korur.
1. Bilinçli Tüketici
Satın aldığı mal ve hizmetlerin kaliteli, güvenli ve sağlıklı olmasına özen gösteren kişiye bilinçli tüketici denir. Bilinçli tüketici, alışverişte doğru seçim yapmanın yanında elindeki kaynakları da dikkatli kullanır.
Örneğin ihtiyacı kadar yiyecek alan, ürünün son kullanma tarihini kontrol eden ve aldığı besinleri uygun koşullarda saklayan kişi bilinçli davranır. Böylece hem sağlığını korur hem de besinlerin boşa gitmesini önlemeye yardımcı olur.
2. İsraf, Tasarruf ve Tutumluluk
Kaynakların ihtiyaç dışında veya gereğinden fazla kullanılmasına israf; yeterli miktarda, ihtiyaç duyulduğu kadar kullanılmasına tasarruf denir. Tasarruf, ihtiyaçlarımızı karşılamaktan vazgeçmek değil, gereksiz tüketimi önlemektir.
Kaynakları tasarruflu kullanmaya tutumluluk, bunu alışkanlık hâline getiren kişiye tutumlu denir. Örneğin diş fırçalarken suyu boş yere akıtmak israf, su kullanılmadığı sırada musluğu kapatmak tasarruftur.
Kullanılan elektrik ve suyun ücreti, kullanıcılara faturayla bildirilir. Gereksiz tüketimin azalması, bu kaynaklar için yapılan harcamaları da azaltmaya yardımcı olur. Böylece aile bütçesine katkı sağlanır.
3. Elektrik Tasarrufu
Elektrik; aydınlatmada, ısınmada, iletişimde ve pek çok aracın çalışmasında kullanılır. Evde ve okulda gün ışığı yeterliyken doğal aydınlatmadan yararlanılması, boş odalarda yanan lambaların kapatılması gereksiz tüketimi önler.
Aydınlatmada LED gibi elektriği verimli kullanan lambalar tercih edilir. Elektrikli araçların enerji etiketleri, tüketimleri hakkında bilgi verir. Benzer işi yapan araçlar karşılaştırılırken daha az enerjiyle aynı ihtiyacı karşılayanların seçilmesi tasarrufa katkı sağlar.
Televizyon ve bilgisayar gibi bazı araçlar bekleme durumunda da elektrik harcar. Kullanılmayan bilgisayarın kapatma komutuyla kapatılması, araçların yalnızca bekleme durumunda bırakılmaması önemlidir.
Çamaşır ve bulaşık makineleri kapasitelerine uygun biçimde dolunca çalıştırılır. Az miktardaki çamaşırı birkaç kez yıkamak yerine uygun dolulukta tek yıkama yapmak gereksiz elektrik ve su tüketimini azaltır. Elektrikli süpürgenin dolan torbasının değiştirilmesi de verimli çalışmasına yardımcı olur.
4. Su Tasarrufu
Diş fırçalarken veya eller sabunlanırken suyun boş yere akıtılmaması gerekir. Damlayan musluk küçük bir kayıp gibi görünse de uzun sürede çok miktarda su boşa gidebilir. Bu nedenle arızalı muslukların onarılması önemlidir.
Sebze ve meyveler yıkanırken suyun sürekli akıtılması yerine bir kapta sudan yararlanılabilir. Temizlik maddesi karışmamış uygun yıkama suyu, daha sonra çiçeklerin sulanmasında değerlendirilebilir.
Böylece aynı su başka bir ihtiyaç için de kullanılmış olur. Bitkilerin hortum yerine delikli sulama kabıyla sulanması, suyun gereğinden fazla kullanılmasını önlemeye yardımcı olur.
Bitkilerin sabah veya akşam serinliğinde sulanması, sıcak öğle saatlerindeki buharlaşma kaybını azaltır. Temizlikte gereğinden fazla temizlik malzemesi kullanılması ise durulama için daha çok su gerektirir. Çamaşır ve bulaşık makinelerinin uygun dolulukta çalıştırılması da su tasarrufu sağlar.
5. Besin Tasarrufu
Alışverişten önce ihtiyaçlara göre liste hazırlanması, gereksiz ürün alınmasını önler. Ürünlerin son kullanma tarihleri kontrol edilir; kısa sürede tüketilemeyecek besinler gereğinden fazla alınmaz.
Besinlerin uygun koşullarda saklanması bozulmalarını geciktirir. Örneğin patates ve soğan serin ve kuru yerde, peynir ve yoğurt gibi çabuk bozulabilen besinler buzdolabında saklanır. Paketli ürünlerin üzerinde belirtilen saklama koşulları dikkate alınır.
Tabağa yenebilecek kadar yemek alınması, yemeğin tabakta kalıp çöpe gitmesini azaltır. Uygun biçimde saklanmış, bozulmamış artan besinler başka yiyeceklerin yapımında değerlendirilebilir. Örneğin elmalardan komposto, domateslerden salça, bayatlamış fakat bozulmamış ekmeklerden galeta unu veya tirit yapılabilir.
Bir domates sofraya gelinceye kadar tohumu ekilir, sulanır, bakımı yapılır, toplanır ve taşınır. Besin israfı, yalnız yiyeceğin değil; üretiminde kullanılan suyun, enerjinin ve insanların emeğinin de boşa gitmesine neden olur.
6. Yeniden Kullanma
Kullanılabilir durumdaki eşyaların aynı amaçla veya farklı bir amaçla tekrar değerlendirilmesine yeniden kullanma denir. Bir eşyanın sahibi tarafından artık kullanılmaması, onun işe yaramadığı anlamına gelmez.
Okunmuş bir kitap başka bir kişi tarafından okunabilir. Sağlam oyuncaklar ve yıpranmamış kıyafetler ihtiyaç duyanlara verilebilir. Boş sayfaları kalan bir defterin kullanılmaya devam edilmesi de yeni defter ihtiyacını azaltır.
Eşyalar farklı amaçlarla da değerlendirilebilir. Ayakkabı kutusunun hediye kutusuna, yumurta kolisinin oyuncağa dönüştürülmesi buna örnektir. Küçük kumaş parçalarının birleştirilmesiyle yapılan kırkyama örtüler de kumaş artıklarının yeniden kullanılmasını sağlar.
7. Geri Dönüşüm
Yeniden değerlendirilebilen atıkların çeşitli işlemlerden geçirilerek ham maddeye dönüştürülmesi ve üretimde kullanılması geri dönüşüm olarak adlandırılır. Bu işlemle atıklardaki malzemeler yeni ürünlerin yapımına katılır.
Bir kitabın başka bir okuyucuya verilmesi yeniden kullanmadır; kitap, kitap olarak kullanılmaya devam eder. Atık kâğıdın işlenip yeni kâğıt üretiminde kullanılması ise geri dönüşümdür.
Bu iki uygulama da kaynakları korur. Aralarındaki temel fark, geri dönüşümde malzemenin ham maddeye dönüştürülerek üretime katılmasıdır.
Cam, kâğıt, plastik ve metal atıklar geri dönüşümde değerlendirilebilir. Kullanılmış bitkisel yağlar, motor yağları ve bazı eski eşyalardaki kullanılabilir malzemeler de uygun işlemlerle yeniden üretime kazandırılabilir.
8. Atıkların Ayrı Toplanması
Geri dönüşüme uygun atıkların diğer çöplerle karıştırılmadan biriktirilmesi gerekir. Cam, kâğıt, plastik ve metal atıklar, üzerlerindeki açıklamalara göre uygun geri dönüşüm kutularına ayrılır.
Örneğin atık kâğıtların kâğıt kutusunda, cam şişelerin cam kutusunda toplanması, bu malzemelerin geri dönüşüme gönderilmesini kolaylaştırır. Kutunun üzerindeki atık türüne dikkat edilmesi doğru ayırma yapılmasını sağlar.
Türkiye’de 2017 yılında başlatılan Sıfır Atık projesi, atıkların çevreye verdiği zararı azaltmayı amaçlar. Geri dönüşüme uygun atıkların ayrı toplanması bu çalışmaya katkı sağlar.
9. Kaynakları Korumanın Önemi
Elektrik üretmek için kaynak, emek ve para gerekir. Elektriğin gereksiz tüketilmemesi bu kaynakları korur. Elektrikle çalışan hastane araçları, trafik lambaları, ısıtıcılar ve ev aletleri, elektriğin günlük yaşamımızdaki önemini gösterir.
Dünya yüzeyinin büyük bölümü suyla kaplı olsa da bunun çok azı tatlı sudur. Deniz ve okyanus suları tuzludur; günlük ihtiyaçlarımızda çoğunlukla tatlı su kaynaklarından yararlanırız. Su yetersizliği temizlik ve sağlık sorunlarına yol açabilir; bitkiler ve hayvanlar da susuzluktan zarar görür.
Geri dönüşüm, yeni ham madde ihtiyacını ve doğaya bırakılan çöp miktarını azaltır. Örneğin kâğıdın geri dönüşümü ağaçların korunmasına, su ve enerji tasarrufuna katkı sağlar. Metal atıkların geri dönüşümüyle daha az maden çıkarılmasına ihtiyaç duyulur. Çöp depolama alanları daha verimli kullanılır ve çevre kirliliği azalır.
Akılda Kalsın
Bilinçli tüketici, ihtiyaçlarını karşılayıp kaynakları israf etmeyen kişidir. Elektriği, suyu ve besinleri gerektiği kadar kullanmak hem aile bütçesine hem çevrenin korunmasına katkı sağlar.
Kullanılabilir eşyalar yeniden değerlendirilir; geri dönüşüme uygun atıklar ayrı toplanarak üretime kazandırılır. Tasarruf, yeniden kullanma ve geri dönüşüm, kaynakların korunmasını birlikte sağlar.