4. SINIF · FEN BİLİMLERİ
5. ÜNİTE · AYDINLATMA VE SES TEKNOLOJİLERİ
Işık Kirliliği
Aydınlatma, karanlıkta çevremizi görmemizi ve güvenle hareket etmemizi sağlar. Ancak ışığın yanlış kullanılması, insanlar ve diğer canlılar için bir çevre sorununa dönüşebilir.
1. Işık Kirliliği
Işığın yanlış yönde, yanlış zamanda ve uygun olmayan miktarda kullanılmasıyla oluşan çevre sorununa ışık kirliliği denir. Gereksiz yere yanan veya ihtiyaç duyulan alanın dışına yayılan ışıklar bu soruna yol açar.
Örneğin bir sokak lambasının görevi, insanların yürüdüğü yolu aydınlatmaktır. Işığın önemli bir bölümünün gökyüzüne yayılması, yolun aydınlatılmasına katkı sağlamaz. Benzer biçimde kullanılmayan bir alanın sürekli ve aşırı aydınlatılması da gereksiz ışık kullanımına örnektir.
Işık kirliliğini azaltmak için ışığın gereken yere, gerektiği zamanda ve yeterli miktarda ulaşması sağlanır. Böylece aydınlatmanın yararlarından faydalanılırken çevreye verilen zarar azaltılır.
2. Işık Kirliliğinin Nedenleri
Aydınlatma araçlarının yanlış seçilmesi ve yerleştirilmesi, ışığın istenmeyen yönlere yayılmasına neden olur. Sokak lambaları, bina cepheleri, reklam panoları ve iş yerleri uygun biçimde aydınlatılmadığında ışık kirliliği oluşur.
Işığını her yöne dağıtan lambalar, yolu aydınlatırken gökyüzüne de ışık gönderir. Üst kısmı kapalı ve ışığı aşağıya yönlendiren lambalarda ise aydınlatma gereken alanda toplanır.
Bir binanın dış cephesine aşağıdan yukarıya doğru tutulan güçlü ışıklar da gökyüzüne yayılabilir. Reklam panolarının gereğinden fazla aydınlatılması veya ihtiyaç kalmadığı hâlde açık tutulması aynı sorunu artırır.
Evlerde de odanın büyüklüğüne ve ihtiyacına uygun ışık kullanılmalıdır. Yeterli aydınlığı sağlayan bir lamba yerine gereksiz yere çok sayıda güçlü lamba yakılması, aşırı aydınlatmaya ve enerji israfına neden olur.
3. Göçmen Kuşlar ve Gece Yaşayan Canlılar
Leylek, kırlangıç, turna ve yaban kazı gibi bazı kuşlar mevsimlere göre farklı bölgelere göç eder. Göçmen kuşlar yönlerini bulurken Güneş'ten ve yıldızlardan yararlanabilir. Geceleri yüksek binalardan yayılan güçlü ışıklar, bazı kuşların yönlerini şaşırmasına neden olur.
Yapay ışıklara yönelen kuşlar, gitmeleri gereken yaşam alanlarına ulaşamayabilir. Işıklandırılmış yüksek yapılara çarpmaları da yaralanmalarına veya yaşamlarını kaybetmelerine yol açabilir.
Bazı canlılar gündüz dinlenir, gece besin arar. Örneğin yarasaların gece etkinlikleri aşırı aydınlatmadan etkilenebilir. Doğal karanlığın bozulması, bu canlıların yuvalarından çıkma zamanlarını ve besin bulmalarını olumsuz etkiler.
4. Deniz Kaplumbağaları
Deniz kaplumbağaları yumurtalarını kumsala bırakır. Yumurtadan çıkan yavruların beslenebilmek ve tehlikelerden korunabilmek için denize ulaşması gerekir. Deniz yönü, doğal gece koşullarında genellikle kara yönünden daha aydınlık görünür. Yavrular bu parlaklıktan yararlanarak denize yönelir.
Kıyıdaki binalar ve aydınlatma araçları çok güçlü ışık yaydığında yavrular, deniz yerine bu ışıklara yönelebilir. Böylece denize ulaşmaları zorlaşır.
Denize ulaşamayan yavrular yaşamlarını kaybedebilir. Bu nedenle kıyılardaki gereksiz ve aşırı aydınlatmanın azaltılması, deniz kaplumbağalarının korunması açısından önemlidir.
5. Gökyüzü Gözlemlerine Etkisi
Gök cisimleri hakkında bilgi edinmek için gökyüzü gözlemleri yapılır. Işık kirliliğinin fazla olduğu yerlerde gökyüzüne yayılan yapay ışık, gök cisimlerinden gelen ışığın seçilmesini zorlaştırır.
Örneğin aşırı aydınlatılmış bir yerleşim alanında, karanlık bir bölgeye göre daha az yıldız görülebilir. Yıldızlar kaybolmaz; onları görmek zorlaşır.
Bu yüzden gökyüzü gözlemleri için ışık kirliliğinin az olduğu yerler seçilir. Gözlem yapılan yerdeki gereksiz ışıkların kapatılması da gök cisimlerinin daha iyi görülmesine yardımcı olur.
6. İnsanlara ve Enerji Kullanımına Etkisi
Yanlış yönlendirilmiş güçlü ışıklar insanların gözlerini kamaştırabilir. Örneğin bir sokak lambasının ışığı doğrudan yürüyen kişinin gözüne gelirse çevreyi rahatça görmesini güçleştirir. Lambanın yönünün düzeltilmesi, yolun daha uygun biçimde aydınlatılmasını sağlar.
Gereksiz yere yanan lambalar elektrik tüketmeye devam eder. İhtiyaçtan fazla aydınlatma için enerji harcanması israftır. Işık kirliliğinin azaltılması, enerjinin gereksiz tüketimini de önlemeye yardımcı olur.
7. Işık Kirliliğini Azaltma Yolları
Öncelikle gereğinden fazla ışık yayan veya yanlış yöne ışık gönderen aydınlatma araçları belirlenip düzeltilmelidir. Sokak ve bina cephelerinde ışığın yönü yukarıdan aşağıya ayarlanmalıdır. Böylece ışık, aydınlatılması gereken alana ulaşır.
Dış aydınlatmaların miktarı, ihtiyaç azaldığında düşürülmelidir. Reklam ve ilan panolarının ışıkları da gerekli olmadığı saatlerde azaltılmalı veya kapatılmalıdır. Boş bir ilan panosunu aydınlatmak herhangi bir bilginin görülmesini sağlamadığı için gereksizdir.
Merdiven, koridor ve tuvalet gibi ortak kullanım alanlarında harekete duyarlı lambalar kullanılabilir. Bu lambalar, alan kullanılmadığında ışığın sürekli açık kalmasını önlemeye yardımcı olur.
Evlerde odanın ihtiyacına uygun miktarda ışık kullanılması ve gereksiz lambaların kapatılması da önemlidir. Her bireyin aydınlatmayı bilinçli kullanması; insanların, diğer canlıların ve doğal çevrenin korunmasına katkı sağlar.
Akılda Kalsın
Yanlış yön, yanlış zaman ve uygun olmayan ışık miktarı ışık kirliliğine yol açar. Işık kirliliği canlıların yaşamını etkiler, gökyüzü gözlemlerini zorlaştırır ve enerji israfına neden olur.
Işığın gereken yere, gerektiği zamanda ve yeterli miktarda yönlendirilmesi; gereksiz aydınlatmanın azaltılması ve uygun lambaların kullanılması bu sorunun çözümüne yardımcı olur.