4. SINIF · FEN BİLİMLERİ
4. ÜNİTE · MADDENİN ÖZELLİKLERİ
Maddenin Hâlleri
Çevremizdeki maddeler katı, sıvı ve gaz hâlde bulunabilir. Bir taşı, bardaktaki suyu ve soluduğumuz havayı karşılaştırdığımızda bu hâllerin farklı özellikler taşıdığını fark ederiz.
1. Katı Maddeler
Katı maddelerin belirli bir şekli vardır. Şekilleri, yalnızca bulundukları kap değiştiği için değişmez.
Silgi bardaktan kavanoza alındığında yine aynı silgidir; kabın şeklini almaz. Kalem ve anahtar da farklı kaplarda kendi şekillerini korur.
Katılar akışkan değildir. Taş, cam bardak, çatal, tabak, ağaç ve defter katı maddelere örnektir.
Katı olmak, mutlaka sert olmak demek değildir. Kazak ve kurulama bezi de katıdır. Yumuşak olmaları onları sıvı yapmaz.
2. Sıvı Maddeler
Sıvı maddelerin belirli bir şekli yoktur. Akışkandırlar ve konuldukları kabın doldurdukları bölümünün şeklini alırlar.
Aynı miktarda süt; bardakta, kavanozda ve kâsede farklı şekillerde görünür. Dar kapta daha yüksek, geniş kapta daha alçak seviyede olabilir.
Su, süt, meyve suyu, limonata, sirke ve sıvı yağ sıvı maddelere örnektir.
Kap değişirse şekil değişir. Sıvı dökülmeden başka bir kaba aktarıldığında yalnız kabın değişmesi sıvı miktarını değiştirmez.
3. Gaz Maddeler
Gaz maddelerin belirli bir şekli yoktur. Sıvılar gibi akışkandırlar. Yayılarak bulundukları ortamın tamamını doldururlar.
Balon örneği: Balonun içine üflenen hava içeride yayılır ve balon şişer. Balonun ağzı açıldığında hava dışarı çıkarak çevreye yayılır.
Hava gözle görülmese de balonun şişmesinden ve dışarı çıkan havanın hissedilmesinden varlığı anlaşılır.
Hava, oksijen, doğal gaz ve su buharı gaz hâlindeki maddelere örnektir.
Yemek kokusunun yayılması: Pişen yemekten yayılan koku havaya karışır. Havanın yayılmasıyla koku burnumuza ulaşır; yemek görünmese de kokusu hissedilebilir.
4. Gazların Kapalı Kaplarda Saklanması
Gazlar çok küçük açıklıklardan dışarı çıkarak çevreye yayılabilir. Bu nedenle gazların saklandığı kapların kapalı olması gerekir.
Yayılma
Futbol topundaki hava kapalı bir alanın içinde bulunur. Topta bir delik oluştuğunda hava dışarı yayılır ve top söner.
Sıkıştırılabilme
Gazlar sıkıştırılabilir. Yangın söndürme tüpleri ve mutfak tüpleri, gazların kapalı kaplarda tutulmasından yararlanılan araçlardır.
5. Aynı Maddenin Farklı Hâlleri
Aynı madde farklı hâllerde bulunabilir. Bunun en tanıdık örneği sudur. Buz, su ve su buharı farklı maddeler değil, aynı maddenin farklı hâlleridir.
Buz: Suyun katı hâlidir.
Su: Sıvı hâldedir.
Su buharı: Suyun gaz hâlidir.
Maddenin hâli değiştiğinde şekil ve akışkanlık gibi özellikleri de değişebilir.
6. Günlük Yaşamda Hâl Değişimi
Sudan buza
Buz kalıbına konulan su, dondurucuda bir süre beklediğinde buza dönüşür. Sıvı hâlden katı hâle geçer.
Buzdan suya
Buz kütleleri hava ısındığında suya dönüşebilir. Katı hâlden sıvı hâle geçer.
Sudan su buharına
Göllerdeki suyun bir kısmı gaz hâline geçerek havadaki su buharına karışır. Çaydanlıkta ısıtılan suyun bir kısmı da su buharına dönüşür; kaptaki sıvı su azalır.
Tereyağının değişimi
Tavaya konulan katı tereyağı ısındığında eriyerek sıvı hâle geçer. Farklı hâllerde bulunabilen tek madde su değildir.
Yağışlarda suyun hâlleri: Yağmur suyun sıvı hâline; kar ve dolu ise katı hâline örnektir.
7. Örneklerin Sınıflandırılması
Kazak ve gazlar
Hava, doğal gaz ve su buharı gazdır. Kazak ise katıdır; bu gruptaki diğer maddelerden farklı hâldedir.
Oksijen ve sıvılar
Su, süt ve sirke sıvıdır. Oksijen ise gazdır. Hepsi akışkan olsa da aynı hâlde değildir.
Pekmez ve katılar
Yüzük, silgi ve defter katıdır. Pekmez ise sıvıdır; bulunduğu kabın şeklini alır.
Akılda Kalsın
Katı
Belirli bir şekli vardır. Bulunduğu kabın şeklini almaz ve akışkan değildir.
Sıvı
Belirli bir şekli yoktur. Akışkandır; kabın doldurduğu bölümünün şeklini alır.
Gaz
Belirli bir şekli yoktur. Akışkandır; yayılarak bulunduğu ortamın tamamını doldurur.
Sıvı ile gazı ayıralım: İkisi de akışkandır. Ancak gaz, sıvıdan farklı olarak bulunduğu ortamın tamamına yayılır.
Aynı madde, farklı hâller: Buz katı, su sıvı, su buharı gazdır.