4. SINIF · FEN BİLİMLERİ
4. ÜNİTE · MADDENİN ÖZELLİKLERİ
Maddenin Isı Etkisiyle Değişimi
Sıcak çayın içindeki kaşık ısınır, bekletilen çorba soğur. Buzun suya dönüşmesi ve ıslak çamaşırların kuruması da ısı etkisiyle gerçekleşen değişimlere örnektir.
1. Isınma ve Soğuma
Isınma
Bir maddenin sıcaklığının artmasına ısınma denir. Soğuk bir madde, kendisinden daha sıcak bir maddeye temas ettiğinde ısınabilir.
Soğuma
Bir maddenin sıcaklığının azalmasına soğuma denir. Sıcak bir madde, kendisinden daha soğuk bir maddeye temas ettiğinde soğuyabilir.
Isı, sıcak olandan soğuk olana geçer. Böylece sıcak olan madde ısı verirken soğuk olan madde ısı alır.
Sıcak su içindeki kaşık: Su, kaşıktan daha sıcaktır. Kaşık sıcak sudan ısı alarak ısınır.
Buz parçaları arasındaki kaşık: Kaşık, buzdan daha sıcaktır. Kaşık buza ısı vererek soğur.
Kaşıkların aynı tür maddeden yapılmış olması, ikisinin de aynı değişimi yaşayacağı anlamına gelmez. Temas ettikleri ortam önemlidir.
2. Günlük Yaşamda Isınma ve Soğuma
Çay ve kaşık
Çay, kaşıktan daha sıcaksa çayın içine konulan kaşık ısınır. Sıcak çayın konulduğu bardak da ısınır.
Börek ve çatal
Fırından çıkan sıcak böreğe temas eden, börekten daha soğuk çatal ısı alarak ısınır.
Çorba ve hava
Yeni pişmiş çorba, kendisinden daha soğuk havaya ısı verir. Bir süre bekleyen çorba soğur.
Kar ve eller
Eller, kar topundan daha sıcaktır. Kara dokunulduğunda eller kara ısı verir ve soğur.
Başka örnekler: Buzdolabına konulan su soğur. Güneş altında bekletilen kıyafetler ve sıcak tavaya konulan sıvı yağ ısınır.
3. Hâl Değişimi
Bir maddenin bulunduğu hâlden başka bir hâle geçmesine hâl değişimi denir. Maddeler ısı etkisiyle katı, sıvı ve gaz hâlleri arasında geçiş yapabilir.
Isınma örneği
Sıcak çayın içindeki metal kaşık ısınır; ancak bu olayda katı hâlde kalır.
Hâl değişimi örneği
Buz eridiğinde katı hâlden sıvı hâle geçer. Bu olayda maddenin hâli değişir.
Isınma ile hâl değişimi aynı şey değildir. Bir maddenin ısınması veya soğuması, mutlaka o anda hâl değiştirdiği anlamına gelmez.
4. Erime
Bir maddenin katı hâlden sıvı hâle geçmesine erime denir. Erime sırasında madde ısı alır.
Buzun erimesi: Katı hâldeki buz ısı aldığında eriyerek suya dönüşür.
Katı → Sıvı
Buzun şekli değişmekle kalmaz; katı hâli de değişerek sıvı hâle geçer.
Kardan adam: Hava ısındığında kar ısı alır ve erir. Kardan adamı oluşturan kar sıvı suya dönüşür.
Dondurma ve margarin: Buzluktan çıkarılan dondurma bir süre sonra erir. Sıcak bir yerde bekletilen katı margarin de ısı alarak eriyebilir.
5. Donma
Bir maddenin sıvı hâlden katı hâle geçmesine donma denir. Donma sırasında madde ısı verir.
Suyun donması: Buzluğa konulan su soğur. Yeterince soğuduğunda donarak buza dönüşür.
Sıvı → Katı
Su sıvı hâldeyken bulunduğu kabın şeklini alır; donduğunda katı hâle geçer.
Çikolata
Kalıba dökülen sıvı çikolata soğuduğunda donar. Kalıptan katı hâlde çıkarılır.
Bazı sıvı yağlar
Hava yeterince soğuduğunda bazı sıvı yağlar donar ve katı hâle geçer.
Donma yalnız suya özgü değildir. Çikolata ve bazı yağlar da donabilir; bu maddelerin donması onları buza dönüştürmez.
6. Mumun Erimesi ve Yeniden Donması
Isıtılan mum
Katı mum parçaları ısıtıldığında önce ısınır. Isıtma sürdüğünde eriyerek sıvı hâle geçer. Bu değişim erimedir.
Soğuyan mum
Sıvı hâle gelen mum soğumaya bırakıldığında önce soğur. Soğuma sürdüğünde donarak yeniden katı hâle geçer. Bu değişim donmadır.
Erime ve donma birbirinin tersidir. Erimede katıdan sıvıya, donmada sıvıdan katıya geçilir.
7. Buharlaşma
Bir maddenin sıvı hâlden gaz hâle geçmesine buharlaşma denir. Buharlaşma sırasında madde ısı alır.
Isıtılan su örneği: Kaptaki suyun bir kısmı ısı alarak su buharına dönüşür ve havaya karışır.
Sıvı → Gaz
Bu nedenle kapta kalan sıvı su azalır ve su seviyesi düşer.
Su yok olmaz; hâl değiştirir. Sıvı suyun bir kısmı gaz hâldeki su buharına dönüşmüştür.
8. Günlük Yaşamda Buharlaşma
Islak sokakların kuruması
Yağmurdan sonra sokaktaki su birikintileri zamanla azalır. Güneş açtığında ısı alan su buharlaşarak havaya karışır.
Çamaşırların kuruması
Islak çamaşırlardaki su buharlaşır ve havaya karışır. Çamaşırlar böylece kurur. Buharlaşan, kumaş değil kumaştaki sudur.
Akılda Kalsın
Erime
Katı → Sıvı
Madde ısı alır. Buzun suya dönüşmesi erimedir.
Donma
Sıvı → Katı
Madde ısı verir. Suyun buza dönüşmesi donmadır.
Buharlaşma
Sıvı → Gaz
Madde ısı alır. Suyun su buharına dönüşmesi buharlaşmadır.
Isınma: Sıcaklığın artmasıdır. Soğuma: Sıcaklığın azalmasıdır.
Hâl değişimi: Maddenin bulunduğu hâlden başka bir hâle geçmesidir.