4. SINIF · FEN BİLİMLERİ
4. ÜNİTE · MADDENİN ÖZELLİKLERİ
Maddenin Ölçülebilir Özellikleri
Bir maddenin rengini, kokusunu veya sertliğini duyularımızla fark edebiliriz. Kütlesini ve hacmini ise uygun araçlarla ölçer, sonucu bir sayı ve birimle belirtiriz.
1. Kütle
Madde miktarına kütle denir. Kütle, maddelerin ölçülebilir özelliklerinden biridir. Kütleyi belirtirken kilogram (kg) ve gram (g) birimleri kullanılır.
Kilogram ve gram
1 kg = 1.000 g
Bir kilogram, bin grama eşittir. 500 g yarım kilogramdır.
Uygun birim
Kütlesi küçük olan maddeler için genellikle gram, kütlesi daha büyük olan maddeler için kilogram kullanılır.
2. Kütleyi Ölçen Araçlar
Eşit kollu terazinin bir kefesine kütlesi ölçülecek madde, diğer kefesine kütlesi bilinen birim kütleler konur.
Kefeler dengedeyse iki taraftaki toplam kütleler eşittir. Birim kütlelerin toplamı, maddenin kütlesini verir.
Çizimdeki örnek: Dört kitabın toplam kütlesi 1 kg, yani 1.000 g'dır.
Dijital terazi: Kütleyi ekranda gösterir. Market, manav ve kuyumcularda kullanılır.
Kantar: Kamyon gibi büyük kütleli varlıkların kütlesini ölçmede kullanılır.
Baskül: Genellikle insanların kütlesini ölçmede kullanılır.
3. Katıların Kütlesini Ölçme
Katı maddelerin kütlesi, uygun bir terazide doğrudan ölçülebilir. Ölçüm sonuçları maddeden maddeye değişebilir. Aşağıdaki değerler dört ayrı ölçüm örneğine aittir.
Dört kitap
Toplam kütle: 1.000 g.
1.000 g = 1 kg
Yedi elma
Toplam kütle: 2.000 g.
2.000 g = 2 kg
Üç domates
Toplam kütle: 500 g.
500 g = yarım kg
Bir karpuz
Kütle: 3.500 g.
3.500 g = 3 kg 500 g
4. Sıvıların Kütlesini Ölçme
Sıvılar bir kap içinde tartılır. Terazide kap ile sıvı birlikte bulunduğundan yalnız sıvının kütlesini bulmak için boş kabın kütlesi çıkarılır.
Dara
Boş kabın kütlesidir.
Brüt kütle
Kap ile içindeki maddenin toplam kütlesidir.
Net kütle
Kabın içindeki maddenin, kap hariç kütlesidir.
Net kütle = Brüt kütle - Dara
Süt örneği: Boş kabın kütlesi 230 g, sütle birlikte kütlesi 580 g olarak ölçülmüştür.
Sütün kütlesi bulunurken kabın kütlesi toplamdan çıkarılır.
580 g - 230 g = 350 g
Yalnız sütün kütlesi 350 g'dır.
5. Net Kütle Örnekleri
Kavanozdaki bal
Boş kavanoz 310 g, bal dolu kavanoz 790 g'dır.
790 g - 310 g = 480 g
Kavanozun kütlesi çıkarıldığında balın net kütlesi 480 g bulunur.
Şişedeki sıvı yağ
Boş şişe 600 g, yağ dolu şişe 2.600 g'dır.
2.600 g - 600 g = 2.000 g
Yağın net kütlesi 2.000 g, yani 2 kg'dır.
Karıştırılmamalı: Dolu kabın tamamı tartıldığında bulunan değer net kütle değildir; brüt kütledir.
6. Hacim
Bir maddenin boşlukta kapladığı yere hacim denir. Hacim ölçümünde dereceli silindir, beherglas ve diğer dereceli kaplardan yararlanılır.
Litre ve mililitre
Hacim litre (L) ve mililitre (mL) birimleriyle ifade edilir.
1 L = 1.000 mL
Günlük yaşamda hacim
Süt veya su ambalajındaki 200 mL ve 1 L gibi değerler, içindeki sıvının hacmini belirtir. Az miktardaki sıvılarda genellikle mililitre kullanılır.
7. Sıvıların Hacmini Ölçme
Sıvının hacmi, dereceli kaptaki sıvı seviyesine karşılık gelen sayısal değerden okunur. Ölçüm sonucu birimiyle birlikte yazılır.
Çizimdeki sıvının hacmi 150 mL'dir.
Süt, sıvı yağ ve su gibi sıvıların hacmi bu yöntemle ölçülebilir. Kullanılan sıvı miktarları farklıysa ölçüm sonuçları da farklı olur.
Hacim karşılaştırması: Bir ölçüm örneğinde süt 250 mL, su 150 mL, sıvı yağ 100 mL'dir. Bu örnekte büyükten küçüğe sıralama 250 mL > 150 mL > 100 mL olur.
8. Katıların Hacmini Ölçme
Sıvının içinde batan ve sıvıda çözünmeyen katıların hacmi, sıvı seviyesindeki değişimden yararlanılarak bulunabilir. Katının tamamı sıvı içinde kalmalı ve sıvı kaptan taşmamalıdır.
İlk değer
Katı madde konmadan önce dereceli kaptaki sıvının hacmi okunur.
Son değer
Katı madde sıvıya tamamen battıktan sonra yeni seviye okunur.
Katının hacmi = Son değer - İlk değer
Demir bilye örneği: İlk okunan değer 150 mL, bilye konduktan sonra okunan değer 200 mL'dir.
200 mL - 150 mL = 50 mL
Bilyenin hacmi 50 mL'dir. Son okunan 200 mL, yalnız bilyenin hacmi değildir.
Yükselen, suyun seviyesidir: Su miktarı artmaz; bilye kapta yer kapladığı için seviye yükselir.
9. Taşın Hacmini Bulma
Dereceli silindirde başlangıçta 150 mL su vardır. Taş suya tamamen bırakıldığında okunan değer 250 mL olur.
Taşın hacmi = 250 mL - 150 mL = 100 mL
İlk değer çıkarılır; çünkü son okumada taşın kapladığı yer de hesaba katılır. Taşın hacmi 100 mL'dir. Uygun bir silgi gibi suda batan ve çözünmeyen başka katılarda da aynı yöntem kullanılır.
10. Maddeyi Tanımlayalım
Kütlesi ve hacmi olan varlıklara madde denir. Masa, perde, ekmek, elma ve süt birer maddedir. Hava da maddedir; gözle görülmese de kütlesi vardır ve yer kaplar.
Işık kaynağı ve ışık
Güneş, ampul ve mum birer maddedir. Bunlardan yayılan ışık ise madde değildir.
Isı kaynağı ve ısı
Soba, kalorifer ve elektrikli ısıtıcı birer maddedir. Yaydıkları ısı ise madde değildir.
Ses kaynağı ve ses
Kuş, insan, keman ve radyo birer maddedir. Bunların oluşturduğu ses ise madde değildir.
Varlık ve gölgesi
İnsan, kedi ve ağaç birer maddedir. Bunların gölgeleri ise madde değildir.
Işık, ısı, ses ve gölge madde değildir. Bunların kütlesi ve hacmi yoktur.
Akılda Kalsın
Kütle
Madde miktarıdır. Terazi, kantar veya baskülle ölçülür. Birimleri kg ve g'dır.
Hacim
Maddenin kapladığı yerdir. Uygun maddelerin hacmi dereceli kaplarla ölçülür. Birimleri L ve mL'dir.
Net kütle: Brüt kütleden dara çıkarılır.
Katının hacmi: Dereceli kapta son okunan değerden ilk değer çıkarılır.
Kütle ve hacim farklı özelliklerdir. Kütlesi ve hacmi olan varlıklar maddedir.