4. SINIF · FEN BİLİMLERİ
4. ÜNİTE · MADDENİN ÖZELLİKLERİ
Maddeyi Niteleyen Özellikler
Maddeleri suda yüzme veya batma, suyu emme veya emmeme, mıknatısla çekilme veya çekilmeme özelliklerine göre tanıyıp sınıflandırabiliriz. Bu özellikler, maddelerin nerelerde kullanılacağını da etkiler.
1. Suda Yüzme ve Batma
Suyun üzerinde kalan maddeler suda yüzme, suyun dibine çöken maddeler suda batma özelliğine sahiptir.
Suda yüzen bir cismin bir bölümü suyun içinde, bir bölümü suyun dışında olabilir. Cismin suda yüzdüğünü veya battığını görme duyumuzla anlarız.
Suda yüzenlere örnekler: Tahta parçası, mantar tıpa, strafor köpük ve pinpon topu.
Suda batanlara örnekler: Demir bilye, madeni para, kum tanesi ve taş.
Yalnız büyüklüğe bakarak karar verilmez: Küçük bir kum tanesi batarken büyük bir gemi yüzebilir. Madeni para batarken büyük bir tahta parçası suyun üstünde kalabilir.
2. Mandalina Örneği
Su dolu kaptaki gözlemde, kabuğu soyulmamış mandalinanın suda yüzdüğü; kabuğu soyulmuş mandalinanın ise battığı görülür.
Bu örnekte mandalinanın kabuklu ve soyulmuş hâli farklı sonuç verir. Yüzme ve batma durumu, cismin gözlenen hâliyle birlikte değerlendirilir.
3. Yüzme ve Batmadan Yararlanırız
Şamandıra ve olta iğnesi
Şamandıra; ağaç, uygun plastik veya strafor köpük gibi suda yüzebilen maddelerden yapılır. Oltadaki şamandıra su yüzeyinde kalırken demir ya da çelikten yapılmış iğne suya batar. Şamandıranın hareketi, iğneye balık geldiğini fark etmeyi sağlar.
Can simidi ve gemi çapası
Can simidi, suda yüzme özelliği olan maddelerden yapılır ve kişinin su üstünde kalmasına yardımcı olur. Demirden yapılan gemi çapası ise suya batar; geminin akıntıyla yer değiştirmesini önlemede kullanılır.
4. Suyu Emme ve Emmeme
Bazı maddeler suyu içine alır. Buna suyu emme denir. Suyu içine almayan maddeler ise suyu emmez.
Suyu emen maddenin ağırlığı, içine aldığı su nedeniyle bir miktar artar. Suyu emme durumu görme ve dokunma duyularıyla anlaşılabilir.
Suyu emenler: Sünger, kâğıt mendil, kâğıt havlu, havlu, temizlik bezi ve pamuklu kıyafetler.
Suyu emmeyenler: Cam bardak, plastik şişe, naylon poşet, madeni para ve çakıl taşı.
Su yüzeyde kalabilir: Plastik bir yüzeyin üzerinde su bulunması, plastiğin suyu emdiği anlamına gelmez. Suyu emmede su, maddenin içine alınır.
5. Kullanım Amacına Uygun Madde
Kurulama ve temizleme
Havlu ve temizlik bezi suyu emdiği için kurulamada kullanılır. Bulaşık süngeri deterjanlı suyu içine alır ve bulaşıkların temizlenmesine yardımcı olur.
Sudan korunma ve su taşıma
Şemsiye, yağmurluk ve plastik eldiven suyu emmeyen maddelerden yapılır. Cam bardak, matara ve plastik şişe de suyu içine emmeden taşımaya yarar.
Zemin örneği: Toprak, yağmur suyunun bir bölümünü içine alır. Beton ve asfaltla kaplı zeminlerde ise su birikintileri oluşabilir.
Çatı örneği: Sünger, yağmur suyunu emip ağırlaşacağı için çatı kaplamasında kiremidin yerini tutmaz. Bir eşya yapılırken kullanılacak maddenin özellikleri dikkate alınır.
6. Mıknatısla Çekilme
Mıknatıs tarafından çekilen maddelere manyetik madde, çekilmeyen maddelere manyetik olmayan madde denir.
Demir ataş mıknatısa doğru hareket ederken tahta parçası mıknatıs tarafından çekilmez. Çekilme durumu görme duyusuyla anlaşılır.
Mıknatısla çekilenler: Demir tozu; demirden yapılmış toplu iğne, çivi, vida, raptiye ve ataş.
Mıknatısla çekilmeyenler: Alüminyum folyo, plastik, kâğıt, tahta, taş ve kurşun kalem.
Her metal mıknatısla çekilmez: Demir ataş çekilirken metal olan alüminyum folyo çekilmez.
7. Bir Cismin Birden Fazla Özelliği Vardır
Demir küre
Suda batar, suyu emmez ve mıknatısla çekilir.
Pinpon topu
Suda yüzer, suyu emmez ve mıknatısla çekilmez.
Taş
Suda batar, suyu emmez ve mıknatısla çekilmez.
Kâğıt havlu
Suyu emer ve mıknatısla çekilmez. Suyu emdikten sonra suya batabilir.
Özellikler ayrı ayrı incelenir: Demir küre ile taşın ikisi de suda batar; ancak yalnız demir küre mıknatısla çekilir. Bir cismin suda batması, mıknatısla da çekileceğini göstermez.
Akılda Kalsın
Suda yüzme ve batma: Cismin suyun üzerinde kalması veya dibe çökmesidir.
Suyu emme ve emmeme: Maddenin suyu içine alması veya almamasıdır.
Mıknatısla çekilme ve çekilmeme: Maddenin mıknatıs tarafından çekilip çekilmemesidir.
Maddeleri tanırken her özelliği ayrı değerlendirir, kullanım amacına uygun maddeyi seçeriz.