4. Sınıf Fen Bilimleri Saf Madde ve Karışım Defter Notu

4. SINIF · FEN BİLİMLERİ

4. ÜNİTE · MADDENİN ÖZELLİKLERİ

Saf Madde ve Karışım

Tuz ve şeker saf maddelere; ayran, limonata ve salata karışımlara örnektir. Karışımları oluşturan maddeler, özelliklerine uygun yöntemler kullanılarak birbirinden ayrılabilir.

1. Saf Madde

Yapısında kendisinden başka madde bulunmayan, tek çeşit maddeden oluşan maddelere saf madde denir.

Başka madde katılmamış yemek tuzu, çay şekeri, bakır, naftalin ve 24 ayar altın saf maddelere örnektir. Örneğin yalnız şeker bulunan bir kapta tek çeşit madde vardır.

Saf maddeler; eleme, süzme ve mıknatısla ayırma gibi yöntemlerle farklı maddelere ayrılamaz.

2. Karışım

En az iki farklı maddenin bir araya gelmesiyle oluşan maddelere karışım denir. Karışımı oluşturan maddeler kendi özelliklerini korur.

Ayran: Yoğurt ve suyun karıştırılmasıyla hazırlanır. Ayrana tuz da katılabilir. Ayranın ekşiliği yoğurttan, tuzluluğu eklenen tuzdan gelir.

Limonata: Su, limon suyu ve şekerden oluşur. Limonun ekşiliği ve şekerin tatlılığı limonatada hissedilir. Limonata su gibi sıvı ve akışkandır.

Şerbet: Şeker ve suyun bir araya gelmesiyle oluşur. Şeker suda gözle seçilemeyecek biçimde dağılsa da şerbete tatlılık verir. Şekerin görünmemesi, şerbetin saf madde olduğu anlamına gelmez.

Salata, reçel, deniz suyu, hava ve kolonya da birden fazla maddeden oluştukları için karışımdır. Karışımlar, uygun yöntemlerle kendilerini oluşturan maddelere ayrılabilir.

3. Saf Altın ve Altından Yapılan Takılar

Altının saflığı ayar ile belirtilir. Altından yapılan her eşya aynı saflıkta değildir.

Madenî paralar da bakır, nikel ve çinko gibi metallerin karıştırılmasıyla üretilir. Tek parça hâlinde görünseler de yapılarında farklı maddeler bulunur.

4. Eleme ile Ayırma

Eleme, farklı büyüklükteki katı maddelerden oluşan karışımları ayırmak için kullanılır. Eleğin deliklerinden küçük taneler geçerken büyük taneler üstte kalır.

Kum ve taş: Kum taneleri taşlardan küçüktür. Karışım elendiğinde kum eleğin altına geçer, taşlar eleğin üzerinde kalır.

Bu ayrılmanın gerçekleşmesi için eleğin delikleri kumu geçirecek, taşları tutacak büyüklükte olmalıdır.

Pirinç ve un: Un eleğin deliklerinden geçer, pirinç taneleri elekte kalır. Unun içindeki iri yabancı maddeler de aynı yolla ayrılır.

Çakıl taşı ve toz şeker: Küçük şeker taneleri alta geçerken büyük çakıl taşları eleğin üzerinde kalır.

5. Süzme ile Ayırma

Bir sıvıyı, içinde çözünmemiş katı maddelerden ayırmak için süzme yöntemi kullanılır. Süzgeç ya da filtre katı maddeyi tutar, sıvıyı geçirir.

Mercimek ve su: Karışım süzgeçten geçirildiğinde mercimek taneleri süzgeçte kalır. Su ise deliklerden geçer.

Kum ve su: Kum tanelerini tutabilecek kadar küçük gözenekli bir filtre kullanılır. Kum filtrede kalırken su geçer.

Makarna ve su, pirinç ve su, çay yaprakları ve çay da süzülerek birbirinden ayrılır. Suya karışmış tortu ve pas parçalarını tutmak için uygun filtrelerden yararlanılır.

Tuzlu su ve şekerli su süzülerek ayrılamaz. Tuz ve şeker suda gözle görülemeyecek biçimde dağılır. Süzme sırasında suyla birlikte geçtikleri için süzgeçte tutulamaz.

6. Mıknatısla Ayırma

Mıknatısın çektiği maddelere manyetik madde denir. Biri manyetik, diğeri manyetik olmayan katı maddelerden oluşan karışımlar mıknatısla ayrılabilir.

Demir tozu ve kâğıt: Karışıma mıknatıs yaklaştırıldığında demir tozu mıknatısa çekilir. Kâğıt parçaları çekilmediği için geride kalır.

Demir ataş ve saman: Mıknatıs demir ataşları çekerken saman bulunduğu yerde kalır.

Demir tozu ve kum karışımı da bu yöntemle ayrılır. Hurdalıklarda büyük mıknatıslar kullanılarak manyetik maddeler diğer atıklardan ayrılır.

Ayırma yöntemi, karışımdaki maddelerin özelliklerine göre seçilir. Kum ve taş eleme; kum ve su süzme; kum ve demir tozu mıknatısla ayırma yöntemiyle ayrılabilir.

7. Doğal Kaynaklar ve Kullandığımız Ürünler

Kullandığımız birçok ürün doğal kaynaklardan elde edilir. Plastik üretiminde petrol, cam üretiminde kum, metal ürünlerin üretiminde madenler kullanılır.

Kâğıt ve mobilya yapımında kullanılan kereste ağaçlardan elde edilir. Pillerin, kabloların ve metal bağlantı parçalarının üretiminde de madenlerden yararlanılır.

Doğal kaynaklar sınırsız değildir. Ürünleri gereksiz yere tüketmek ve değerlendirilebilir atıkları çöpe atmak, doğal kaynakların daha hızlı azalmasına yol açar.

8. Atıkları Ayırma ve Geri Dönüşüm

Atık maddelerin çeşitli işlemlerden geçirilerek yeni ürünlerin yapımında kullanılmasına geri dönüşüm denir. Cam, metal, plastik ve kâğıt atıkların önemli bir bölümü bu yolla yeniden değerlendirilir.

Kaynağında ayırma: Atıkların evde, okulda veya iş yerinde ortaya çıktıkları yerde türlerine göre ayrı toplanmasıdır. Kâğıt, cam, plastik ve metal atıklar kendi türlerine ait kutularda biriktirilir.

Ayrı toplanan atıklar geri dönüşüm işlemlerinden geçirilir. Bu maddelerden yeniden şişe, kutu ve kâğıt gibi ürünler yapılır.

Birbirini izleyen üç oktan oluşan geri dönüşüm sembolü, geri dönüştürülebilen ürün ve ambalajların tanınmasına yardımcı olur.

9. Geri Dönüşümün Önemi

Geri dönüşüm sayesinde atıklar yeniden üretimde kullanılır. Böylece ham madde ve enerji tasarrufu sağlanır, ülke ekonomisine katkıda bulunulur.

Kâğıdın geri dönüşümü: Kullanılmış kâğıtlardan yeniden kâğıt üretilmesi, daha az ağaç kesilmesine yardımcı olur. Doğal kaynaklar korunur ve gelecek nesiller de bu kaynaklardan yararlanabilir.

Metallerin geri dönüşümü: Metal içecek kutuları işlenerek yeni metal ürünler yapılır. Bu işlem, üretimde kullanılan ham maddeden ve enerjiden tasarruf sağlar.

Ayırma yöntemlerinin üretimde kullanılması: Meyve suyundaki katı parçalar süzülerek ayrılır. Üretilen meyve sularının başka ülkelere satılmasına ihracat denir. İhracat ülkeye döviz kazandırır.

Fabrikaların atık su arıtma sistemlerindeki filtreler de suya karışmış bazı atık maddeleri tutar. Böylece su kaynaklarının kirlenmesinin önlenmesine katkı sağlanır.

Akılda Kalsın

Saf madde: Tek çeşit maddeden oluşur. Karışım: En az iki farklı maddeden oluşur. Karışımı oluşturan maddeler kendi özelliklerini korur.

Geri dönüşüm: Atıkları yeniden değerlendirmeyi sağlar. Ham madde ve enerji tasarrufu yapılarak doğal kaynaklar korunur.