5N1K ve Metinle İlgili Soru Oluşturma
Bir metni anlamak, yalnızca sözcüklerini okumak değildir. Anlatılan olayın kişisini, yerini, zamanını, oluş biçimini ve nedenini belirlemek; ayrıntılar arasındaki bağlantıyı da fark etmektir. Doğru kurulmuş sorular, bu bilgileri metnin içinden bulmamıza yardım eder.
Altı soru, farklı bilgiler
5N1K; ne, nerede, ne zaman, nasıl, niçin ve kim sorularını birlikte ifade eder. İlk beş soru N, son soru K harfiyle başlar. Her soru aynı ayrıntıyı aramaz. Bir soru kişiyi, başka bir soru o kişinin yaptığı işi veya işi yapma nedenini buldurur.
NE?
Yapılan işi, gerçekleşen olayı veya anlatılan varlığı belirler.
“Ne yaptı?” işi; “Ne dikti?” dikilen varlığı buldurur.
NEREDE?
Olayın gerçekleştiği yeri belirler.
Okul bahçesinde, mutfakta, göl kıyısında gibi ifadeler yer bildirir.
NE ZAMAN?
Olayın gerçekleştiği zamanı belirler.
Perşembe sabahı da dikim tamamlanınca da zaman bildirebilir.
NASIL?
Bir işin yapılma biçimini veya bir varlığın özelliğini belirler.
Yavaşça sulamak bir oluş biçimi; kalın karton bir özellik bildirir.
NİÇİN?
İşin yapılma nedenini veya amacını belirler. “Neden?” sorusu da bu bilgiyi arar.
Kuşları ürkütmemek için ifadesi bir amacı açıklar.
KİM?
İşi yapan veya olayda yer alan kişiyi belirler.
Sorunun cevabı tek bir kişi olabileceği gibi birden çok kişi de olabilir.
1. Metinden soru ve cevaba: Bahçedeki Fidan
Bahçedeki Fidan
Perşembe sabahı Defne ile Arda, okul bahçesindeki yürüyüş yolunun yanına bir ıhlamur fidanı dikti. İleride öğrencilerin dinlenebileceği gölgeli bir alan oluşturmak istiyorlardı. Öğretmenleri Selin Hanım, bir gün önce fidanın yerini belirlemişti.
Defne, köklere zarar vermemek için toprağı elleriyle nazikçe bastırdı. Arda, dikim tamamlanınca sulama kabıyla fidanın dibine yavaşça su döktü. Selin Hanım da yanlarında durup çalışmalarını izledi.
İşleri bitince kullandıkları malzemeleri topladılar. İki arkadaş, fidanın büyümesini birlikte takip etmeye karar verdi.
Aynı olayın altı yönü
Soru: Ihlamur fidanını kim dikti?
Cevap: Defne ile Arda dikti.
İlk cümlede dikme işini yapan iki kişi birlikte belirtilmiştir. Selin Hanım ise başka bir işi, yer belirleme işini yapmıştır.
Soru: Defne ile Arda bahçeye ne dikti?
Cevap: Bir ıhlamur fidanı dikti.
“Bir fidan” cevabı doğrudur; ancak metinde türü de verildiği için “bir ıhlamur fidanı” daha ayrıntılı bir cevaptır.
Soru: Fidan nerede dikildi?
Cevap: Okul bahçesindeki yürüyüş yolunun yanında dikildi.
Metin yalnızca “bahçe” dememiş, bahçenin hangi bölümünde çalışıldığını da açıklamıştır.
Soru: Defne ile Arda fidanı ne zaman dikti?
Cevap: Perşembe sabahı dikti.
“Perşembe” günü, “sabah” ise günün bölümünü bildirir. İkisi birlikte dikim zamanını belirler.
Soru: Defne toprağı nasıl bastırdı?
Cevap: Elleriyle nazikçe bastırdı.
Bu cevap işin hangi biçimde yapıldığını açıklar. “Köklere zarar vermemek için” ifadesi ise biçimi değil, amacı belirtir.
Soru: Defne ile Arda niçin fidan dikti?
Cevap: İleride öğrencilerin dinlenebileceği gölgeli bir alan oluşturmak için.
İlk cümlede yapılan iş, ikinci cümlede bu işin amacı verilmiştir. Cevap için iki cümle arasındaki bağlantı kurulmuştur.
Zaman her zaman saatle belirtilmez
Soru: Selin Hanım fidanın yerini ne zaman belirledi?
Cevap: Fidanın dikilmesinden bir gün önce belirledi.
“Bir gün önce” ifadesi, zamanı dikim gününe göre açıklar. Öğretmenin yer belirleme zamanı ile öğrencilerin dikim zamanı aynı değildir.
Soru: Arda fidanı ne zaman suladı?
Cevap: Dikim tamamlanınca suladı.
Saat verilmemiştir. Buna rağmen sulamanın hangi olaydan sonra yapıldığı bellidir.
2. Cevaptan soruya: Sergiye Hazırlık
Bazen cevap hazırdır; bu cevabı bulduracak soruyu kurmamız gerekir. Önce cevapta hangi bilginin öne çıktığını belirleriz. Kişi, zaman, yer, özellik ve neden bilgileri farklı sorular gerektirir.
Sergiye Hazırlık
Duru, okulda cuma günü açılacak sergi için bir yel değirmeni maketi hazırladı. İnce karton kolayca büküldüğü için maketin gövdesinde kalın karton kullandı. Kanatlarını ise mavi ve sarı kâğıtlarla kapladı.
Perşembe akşamı mutfak masasında çalışırken ablası Elif de ona yardım etti. Duru maketi kutuya yerleştirmeden önce kanatların dönüp dönmediğini kontrol etti. Taşırken zarar görmemesi için maketi sağlam bir kutuya koydu.
Ertesi sabah kutuyu iki eliyle dikkatlice taşıyarak okula götürdü. Sınıfa vardığında maketini sergi masasına yerleştirdi.
Verilen cevap: Ablası Elif yardım etti.
Uygun soru: Maketi hazırlarken Duru’ya kim yardım etti?
Cevapta yardım eden kişinin adı verilmiştir. Bu nedenle soru, yardım eden kişiyi aramalıdır.
Verilen cevap: Mutfak masasında çalıştı.
Uygun soru: Duru perşembe akşamı nerede çalıştı?
“Mutfak masasında” ifadesi çalışma yerini bildirir. Okul, maketin daha sonra götürüldüğü yerdir.
Verilen cevap: Mavi ve sarı kâğıtlarla kapladı.
Uygun soru: Duru maketin kanatlarını hangi renk kâğıtlarla kapladı?
Burada aranan ayrıntı renktir. Soru da doğrudan kanatlarda kullanılan renkleri belirtmelidir.
Verilen cevap: İnce karton kolayca büküldüğü için kalın karton kullandı.
Uygun soru: Duru maketin gövdesinde niçin kalın karton kullandı?
Soruda hangi malzemenin kullanıldığı zaten belirtilmiştir. Öğrenilmek istenen, bu malzemenin seçilme nedenidir.
Verilen cevap: Ertesi sabah götürdü.
Uygun soru: Duru maketi okula ne zaman götürdü?
Cevap, maketin hazırlanma zamanını değil, okula götürülme zamanını bildirir.
Verilen cevap: İki eliyle dikkatlice taşıdı.
Uygun soru: Duru maketin bulunduğu kutuyu nasıl taşıdı?
“İki eliyle” ve “dikkatlice” sözleri taşımanın biçimini açıklamaktadır.
Verilen cevap: Kanatların dönüp dönmediğini kontrol etti.
Uygun soru: Duru maketi kutuya koymadan önce neyi kontrol etti?
“Neyi?” sorusu kontrol edilen durumu buldurur. Sorudaki zaman ifadesi hangi kontrolden söz edildiğini netleştirir.
Verilen cevap: Taşırken zarar görmemesi için sağlam bir kutuya koydu.
Uygun soru: Duru maketi niçin sağlam bir kutuya koydu?
Metinde maketin yapılış amacı sergiye katılmaktır; kutuya konuluş amacı ise onu korumaktır. Sorulan işin amacı seçilmelidir.
Soru yalnız bir sözcükten oluşmak zorunda değildir
“Kim?” temel bir soru sözcüğüdür. Metindeki ayrıntıya göre “Kim yardım etti?”, “Kiminle çalıştı?” gibi sorular kurabiliriz. Benzer biçimde “Ne hazırladı?”, “Neyi kontrol etti?” ve “Hangi renk kâğıt kullandı?” soruları farklı bilgileri arar. Önemli olan, sorunun cevaptaki bilgiyi doğru ve açık biçimde buldurmasıdır.
3. Ayrıntıları ilişkilendirme: Sessiz Gözlem
Sessiz Gözlem
Bir kuş gözlem ekibi, pazar sabahı göl kıyısındaki gözlem kulübesinde buluştu. Kuşları ürkütmemek için alçak sesle konuşuyorlardı. Uzakta kalan kuşları dürbünle izlediler.
Kuşlar suya inmeye başlayınca defterlerine onların renklerini ve hareketlerini yazdılar. Ekip üyeleri, adını bilmedikleri kuşları tanıyabilmek için resimli bir kuş rehberinden yararlandı.
Gözlem bitince kulübedeki eşyaları düzenlediler ve yanlarında getirdikleri boş ambalajları çantalarına koyarak oradan ayrıldılar.
Soru: Göl kıyısında kimler gözlem yaptı?
Cevap: Bir kuş gözlem ekibinin üyeleri gözlem yaptı.
Metin gözlem yapan grubu belirtir; üyelerin isimlerini tek tek vermez.
Soru: Ekip nerede buluştu?
Cevap: Göl kıyısındaki gözlem kulübesinde buluştu.
“Göl kıyısı” genel yeri, “gözlem kulübesi” ise buluşulan bölümü açıklar.
Soru: Ekip üyeleri gözlem notlarını ne zaman yazmaya başladı?
Cevap: Kuşlar suya inmeye başlayınca yazmaya başladı.
Not tutmanın başlangıcı bir olayla belirtilmiştir. “Pazar sabahı” doğru genel zamandır; bu cevap daha özel bir ayrıntı verir.
Soru: Ekip üyeleri defterlerine neleri yazdı?
Cevap: Kuşların renklerini ve hareketlerini yazdı.
Cevap iki ayrıntı içerir. Yalnız “renklerini” demek, metinde verilen bilginin bir bölümünü eksik bırakır.
Soru: Uzakta kalan kuşları nasıl izlediler?
Cevap: Dürbün kullanarak izlediler.
Burada “nasıl” sorusu, uzaktaki kuşları görmelerini sağlayan yöntemi buldurur.
Soru: Ekip üyeleri niçin resimli kuş rehberinden yararlandı?
Cevap: Adını bilmedikleri kuşları tanıyabilmek için.
Kuşları ürkütmemek, alçak sesle konuşmalarının amacıdır. Rehberden yararlanmanın amacı farklıdır.
Karıştırılan sorular ve açıklamalı düzeltmeler
“Nasıl?” ile “Niçin?” farklı ayrıntıları arar
Nasıl konuşuyorlardı? Alçak sesle konuşuyorlardı.
Niçin alçak sesle konuşuyorlardı? Kuşları ürkütmemek için.
İlk cevap konuşmanın biçimini, ikinci cevap bu biçimin seçilme amacını bildirir.
“Nasıl?” bir özelliği de buldurabilir
Soru: Duru maketin gövdesinde nasıl bir karton kullandı?
Cevap: Kalın bir karton kullandı.
Bu soruda kartonun özelliği aranır. “Dikkatlice” cevabı bir davranışın biçimini anlattığı için bu soruya uygun değildir.
Doğru bilgi, yanlış soruya cevap olabilir
Soru: Duru perşembe akşamı nerede çalıştı?
Uygun olmayan cevap: Perşembe akşamı.
Doğru cevap: Mutfak masasında.
“Perşembe akşamı” metinde vardır; ancak zaman bildirir. Soru yer bilgisini aradığı için cevap olamaz.
Metinde bulunmayan bilgiyi eklemeyiz
Örnek soru: Kuş gözlem ekibinde kaç kişi vardı?
Değerlendirme: Metinde ekipteki kişi sayısı verilmediği için kesin bir sayı söylenemez.
Bir olayın gözümüzde canlanması, metinde bulunmayan ayrıntıları cevaba eklememizi gerektirmez.
Tam ve anlaşılır soru oluşturma
İyi bir soru, hangi kişi ve hangi işle ilgili olduğunu belli eder. Birden çok olay anlatılan metinlerde yalnızca “Ne zaman yaptı?” demek belirsizlik oluşturabilir.
Açık soru: Duru kanatların dönüp dönmediğini ne zaman kontrol etti?
Cevap: Maketi kutuya yerleştirmeden önce kontrol etti.
Bu soruda kişi, yapılan iş ve aranan bilgi bellidir. Soru cümlesi büyük harfle başlar ve soru işaretiyle biter. Cevap da yalnız sorunun istediği bilgiyi, gerekli ayrıntıları koruyarak verir.
⭐ Akılda Kalsın
- 5N1K, metindeki temel bilgileri düzenli biçimde bulmamızı sağlar.
- Cevap ararken sorunun hangi kişi ve hangi işle ilgili olduğuna dikkat ederiz.
- Nasıl oluş biçimini veya özelliği; niçin neden ya da amacı buldurur.
- Zaman, gün ve saatle bildirilebildiği gibi başka bir olaya göre de belirtilebilir.
- Verilen cevaba uygun soru kurarken önce cevabın taşıdığı bilgi türünü belirleriz.
- Cevabımızı metne dayandırır; eksik ayrıntı bırakmadan, metinde bulunmayan bilgi eklemeden açıklarız.