4. SINIF TÜRKÇE • SÖZCÜK BİLGİSİ
Adın Yerini Tutan Sözcükler
Konuşurken veya yazarken aynı adı tekrar tekrar söylemek yerine başka sözcüklerden yararlanabiliriz. Bu sözcükler, adını yeniden söylemediğimiz varlığın yerini tutar.
Konuyu Tanıyalım
Kendileri varlığın adı olmadığı hâlde varlık adlarının yerine kullanılan sözcükler vardır.
Ece bir kalem aldı. Ece kalemi çantasına koydu.
Ece bir kalem aldı. Ece onu çantasına koydu.
Onu sözcüğü, kalemi adının yerine kullanılmıştır. Böylece aynı varlığın adı yeniden söylenmeden anlatım sürdürülür.
Kişi Adlarının Yerine Kullanılan Sözcükler
Ben, sen, o, biz, siz, onlar sözcükleri kişi adlarının yerine kullanılabilir.
| Sözcük | Kimi belirtir? | Örnek |
|---|---|---|
| Ben | Konuşan kişi | Resmi ben yaptım. |
| Sen | Kendisine söz söylenen kişi | Kitabı sen seçtin. |
| O | Söz edilen kişi | O, bahçede bekliyor. |
| Biz | Konuşanın da içinde olduğu kişiler | Biz birlikte çalıştık. |
| Siz | Kendilerine söz söylenen kişiler | Siz önden yürüyün. |
| Onlar | Söz edilen kişiler | Onlar sınıfa döndü. |
Birden Çok Adın Yerini Tutabilir
Deniz, Eylül ve ben geziye katıldık.
→ Biz geziye katıldık.
Konuşan kişi de grubun içindedir. Bu yüzden ad grubunun yerine biz kullanılır.
Sen ve Mert burada bekleyin.
→ Siz burada bekleyin.
Söz, karşıdaki kişilere yöneltilmiştir. Bu yüzden siz kullanılır.
Elif ve Can kitaplığa gitti.
→ Onlar kitaplığa gitti.
Söz edilen iki kişinin adının yerine onlar kullanılır.
Ek Aldıklarında da Adın Yerini Tutabilirler
Bu sözcükler cümlede beni, bana, seni, sana, onu, ona, onun, bizim, sizin, onlarla gibi biçimlerde de kullanılabilir.
“Zeynep yanıma geldi. Ona kitabımı verdim.”
Ona, “Zeynep’e” adının yerine kullanılmıştır.
“Murat çantasını unuttu. Onun çantasını sınıfa götürdüm.”
Onun, “Murat’ın” adının yerine kullanılmıştır.
“Sen de bizimle gel.”
Bu cümlede adın yerini tutan iki sözcük vardır: sen ve bizimle.
Karıştırmayalım
Sözcüğün cümledeki görevine bakılır.
“O kitap benim.”
Buradaki o, “kitap” adının yerine geçmemiştir. Hangi kitabın anlatıldığını belirtir.
“Ece geldi. O, pencerenin yanına oturdu.”
Buradaki o, “Ece” adının yerine kullanılmıştır.
“Kitabı okudum.”
Okuyan kişinin konuşan kişi olduğunu anlarız. Ancak cümlede ben sözcüğü yazılı değildir. Cümlede bulunan sözcüklerle anlamdan çıkardığımız bilgiyi karıştırmayız.
Metinde Hangi Adın Yerine Kullanılmış?
Kayıp Defter
Eylül defterini arıyordu. O, önce sırasının altına baktı. Deniz ve Arda da yardıma geldi. Onlar defteri kitaplıkta buldu. Eylül, onlara teşekkür etti.
O → Eylül: Defterini arayan kişinin adının yerini tutar.
Onlar → Deniz ve Arda: Defteri bulan kişilerin adlarının yerini tutar.
Onlara → Deniz ve Arda’ya: Teşekkür edilen kişilerin adlarının yerini tutar.
Sınıf Kitaplığı
Öğretmenimiz iki kitap getirdi. Onları kitaplığa yerleştirdik. Ada, Kerem ve ben kitaplığı düzenledik. Biz işimizi bitirince öğretmenimiz bize teşekkür etti.
Onları → Kitapları: Burada sözcük, kişi adlarının değil, nesne adının yerini tutar.
Biz → Ada, Kerem ve anlatan kişi: Konuşanın da içinde bulunduğu grubu belirtir.
Bize → Ada’ya, Kerem’e ve anlatan kişiye: Teşekkür edilen kişileri belirtir.
Akılda Kalsın
Adın yerini tutan sözcükler, varlığın adını yeniden söylemeden ondan söz etmemizi sağlar.
Ben, sen, o, biz, siz, onlar kişi adlarının yerine kullanılabilir.
Bu sözcükler ek almış biçimleriyle de adların yerini tutabilir.
Hangi adın yerine kullanıldığını cümlenin ve metnin anlamından belirleriz.