4. SINIF TÜRKÇE • YAZIM KURALLARI
“-de” Eki ve “de” Sözcüğünün Yazımı
Söylenişleri birbirine benzese de “-de” eki ile “de” sözcüğünün görevleri farklıdır. Doğru yazılışı belirlemek için cümlede kazandırdıkları anlama bakılır.
1. Bulunma Bildiren “-de” Eki
“-de” eki, bir varlığın veya olayın bulunduğu yeri bildirebilir. Eklendiği sözcüğe “içinde, üzerinde, bulunduğu yerde” gibi anlamlar katar. Kendinden önceki sözcüğe bitişik yazılır.
Çocuklar bahçede oynuyor.
Oynama işi bahçede gerçekleşir. “Bahçe” sözcüğüne gelen “-de” eki yer bildirir.
Defterim masada duruyor.
Defterin masanın üzerinde olduğu anlatılır. “-da” eki “masa” sözcüğüne bitişik yazılır.
Anahtar çantamda kalmış.
Anahtarın bulunduğu yer çantadır. Ek, “çantam” sözcüğüne bitişiktir.
Bu ek yalnız yer bildiren sözcüklerde bulunmaz. “Tatilde dedemi ziyaret ettim.” cümlesinde olayın gerçekleştiği zamanı belirtir. Burada da ayrı bir sözcük değil, ektir.
2. Ekin Dört Yazılışı Vardır
Bulunma eki, eklendiği sözcüğün seslerine göre -de, -da, -te, -ta biçimlerinden birini alır.
evde • okulda • sepette • kitapta
“Resim kitapta yer alıyor.” cümlesinde “-ta” bulunma ekidir. “Kitap ta” biçiminde ayrı yazılmaz.
3. Ayrı Yazılan “de” Sözcüğü
“De” sözcüğü bir ek değildir. Cümleye “ayrıca, o da, bu da” gibi katılma anlamları kazandırabilir. Kendinden önceki sözcükten ayrı yazılır.
Ben de geziye katılacağım.
Geziye katılan başkaları vardır; ben de onlara katılacağım. “De” bir yer bildirmez.
Çantama defterimi de koydum.
Çantaya başka eşyaların yanında defter de konmuştur. “De” ayrı yazılır.
Bu kitabı da okudum.
Başka kitapların yanında bu kitabın da okunduğu anlatılır.
Bu sözcük cümleye farklı anlamlar da katabilir. “Çağırdım da gelmedi.” cümlesinde çağırmaya rağmen gelmeme durumu anlatılır. Buradaki “da” da ayrı yazılır.
Ayrı yazılan “de”, “te” veya “ta” olmaz.
Ayrı sözcük olan “de”, yalnız de veya da biçiminde yazılır.
Yanlış: Mert te bizimle geldi.
Doğru: Mert de bizimle geldi.
Mert’in başkalarına katılması anlatıldığı için “de” ayrı yazılır; söylenişteki benzerliğe bakılarak “te” yapılmaz.
4. Aynı Sözcük, Farklı Anlam
Kalem bende.
Kalemin kimde bulunduğu söylenir. “-de” ektir ve bitişik yazılır.
Ben de kalem aldım.
Başkaları gibi benim de kalem aldığım söylenir. “De” ayrı bir sözcüktür.
Kitap çantada.
Kitabın yeri bildirilir. “Çantada” bitişik yazılır.
Çanta da ağır.
Başka bir şeyin yanında çantanın da ağır olduğu belirtilir. “Da” ayrı yazılır.
Aynı cümlede iki kullanım birlikte bulunabilir:
Ece de bahçede bekliyor.
“Ece de” sözünde Ece’nin başkalarına katılması; “bahçede” sözcüğünde beklenen yer anlatılır.
5. Özel Adlarda Yazım
Bulunma eki kişi veya şehir gibi özel adlara geldiğinde kesme işaretiyle ayrılır. Ayrı sözcük olan “de” için ise kesme kullanılmaz; sözcükler arasında boşluk bırakılır.
Defter Ece’de kaldı.
Defterin kimde bulunduğu söylenir. Özel ada gelen ek kesmeyle ayrılır.
Ece de defter aldı.
Ece’nin de defter alanlar arasında olduğu söylenir. “De” ayrı yazılır.
İzmir’de yaşıyoruz.
Yaşanan şehir bildirilir. “-de” eki özel addan kesmeyle ayrılır.
6. İki Kısa Metinde Kullanımları
Bahçedeki Hazırlık
Sınıfımız bahçede küçük bir sergi hazırladı. Resimler panoda, el işleri masada duruyordu. Elif de hazırlıklara katıldı. Öğretmenimiz de sergiyi çok beğendi.
- Bahçede, panoda, masada: Bulunulan yerler belirtilir. Ekler bitişik yazılır.
- Elif de: Elif’in hazırlık yapanlara katılması anlatılır.
- Öğretmenimiz de: Öğretmenin, sergiyi beğenenler arasında olduğu belirtilir. “De” ayrı yazılır.
Kütüphane Ziyareti
Cumartesi günü kütüphanede buluştuk. Mert de bizimle geldi. Okuduğum kitapta deniz canlıları anlatılıyordu. Mert bu kitabı da okumak istedi. Dönüşte Ankara’da yaşayan kuzenime bir mektup yazdım.
- Kütüphanede: Buluşma yeri bildirilir; “-de” ektir.
- Mert de: Katılma anlamı vardır. Ayrı yazılan sözcük “te” olmaz.
- Kitapta: Bilginin nerede bulunduğu belirtilir; “-ta” ektir.
- Bu kitabı da: Okunmak istenen kitaplara bir kitap daha eklenir. “Da” ayrı yazılır.
- Ankara’da: Bulunma eki şehir adına geldiği için kesmeyle ayrılır.
Akılda Kalsın
Ek olan “-de” sözcüğe bağlanır; sözcük olan “de” ayrı yazılır. Bulunma eki “-de, -da, -te, -ta” olabilir. Ayrı yazılan “de” ise yalnız “de” veya “da” biçimini alır. Kararı ses benzerliği değil, cümledeki anlam verir.