4. SINIF TÜRKÇE • SÖZCÜK BİLGİSİ
Hareket Bildiren Sözcüklerde Kişi
Kim Yapmış?
“Okudum”, “okudun” ve “okuduk” sözcükleri aynı işi anlatır. Ancak bu işi yapan kişiler farklıdır. Sözcüklerin aldığı ekler, hareketi kimin yaptığını anlamamıza yardımcı olur.
Hareket Bildiren Sözcükleri Tanıyalım
Hareket bildiren sözcükler iş, oluş veya durum bildirir.
Babam sandalyeyi onardı. → “Onardı”, yapılan işi bildirir.
Çiçekler büyüdü. → “Büyüdü”, gerçekleşen oluşu bildirir.
Kedi koltukta uyuyor. → “Uyuyor”, kedinin durumunu bildirir.
Bu yüzden hareket bildiren sözcükler yalnız koşmak veya zıplamak gibi gözle görülen hareketlerden oluşmaz.
Kişiyi Nasıl Buluruz?
Kişiyi bulmak için hareket bildiren sözcüğe “Kim?” sorusu yöneltilir.
“Okuldan sonra kütüphaneye gittim.”
Hareket bildiren sözcük: gittim
Soru: Kim gitti?
Cevap: Ben.
Cümlede “ben” sözcüğü yazmasa da gittim sözcüğünden giden kişinin konuşan kişi olduğunu anlarız.
Kişi Değişince Sözcüğün Biçimi Değişir
Hareket bildiren sözcükler kişi ekleri alır. Aynı hareket; ben, sen, o, biz, siz, onlar kişilerine göre farklı biçimlerde söylenebilir.
| Kişi | Örnek | Hareketi yapan |
|---|---|---|
| Ben | oynadım | Konuşan kişi |
| Sen | oynadın | Kendisine söz söylenen kişi |
| O | oynadı | Söz edilen kişi |
| Biz | oynadık | Konuşanın da içinde olduğu kişiler |
| Siz | oynadınız | Kendilerine söz söylenen kişiler |
| Onlar | oynadılar | Söz edilen kişiler |
Tabloda sarı renkle gösterilen bölümler, bu örneklerdeki kişi ekleridir. “Oynadı” biçiminde ise ayrıca görünen bir kişi eki yoktur.
Farklı Sözcüklerde Kişiyi Bulalım
seviyorum → Kim seviyor? → Ben
geçiyorsun → Kim geçiyor? → Sen
konuştu → Kim konuştu? → O
okurduk → Kim okurdu? → Biz
gördünüz → Kim gördü? → Siz
yazıyorlar → Kim yazıyor? → Onlar
Yalnız sözcüğün anlattığı işe değil, aldığı eke ve cümlenin anlamına da dikkat edilir.
Cümlede Ad Verilmişse
Hareketi yapanın adı cümlede açıkça bulunabilir. Bu adın yerine uygun kişi sözcüğü getirilebilir.
“Elif resim çiziyor.” → Kim çiziyor? → Elif, yani o.
“Deniz ve ben kitap okuyacağız.” → Kim okuyacak? → Deniz ve ben, yani biz.
“Sen ve Ece şiir okuyacaksınız.” → Kim okuyacak? → Sen ve Ece, yani siz.
“Mert ve Can şarkı söylüyorlar.” → Kim söylüyor? → Mert ve Can, yani onlar.
Karıştırmayalım
Cümlede geçen her kişi, hareketi yapan kişi değildir.
“Ece’ye bir mektup yazdım.” cümlesinde mektubu yazan ben, mektubun yazıldığı kişi ise Ece’dir. “Kim yazdı?” sorusunun cevabı Ece değildir.
Kişi sözcüğü yazılmasa da kişi anlaşılabilir.
“Güldünüz.” cümlesinde “siz” sözcüğü yoktur. Ancak sözcüğün biçiminden gülenlerin siz olduğunu anlarız.
Metin İçinde Birlikte Görelim
Sınıf Panosu
Sabah sınıfa geldim. Deniz panoya bir resim astı. Deniz’le birlikte yazıları düzenledik. Ece ve Can da çalışmamızı izlediler.
Geldim → Ben: Sınıfa gelen kişi anlatıcıdır.
Astı → O: Resmi asan Deniz’dir.
Düzenledik → Biz: Yazıları Deniz ve anlatıcı düzenlemiştir.
İzlediler → Onlar: Çalışmayı izleyenler Ece ve Can’dır.
Gösteri Hazırlığı
Ece, sen şiiri okuyacaksın. Mert’le ben şarkı söyleyeceğiz. Sen ve Can, gösterinin sonunda konukları selamlayacaksınız.
Okuyacaksın → Sen: Şiiri okuyacak kişi Ece’dir.
Söyleyeceğiz → Biz: Şarkıyı Mert ve konuşan kişi söyleyecektir.
Selamlayacaksınız → Siz: Konukları Ece ve Can selamlayacaktır.
Akılda Kalsın
Hareket bildiren sözcükler iş, oluş veya durum bildirir.
Hareketi yapan kişi, sözcüğün aldığı ekten ve cümlenin anlamından belirlenir.
Hareket bildiren sözcük → Kim? → Ben, sen, o, biz, siz, onlar