4. SINIF TÜRKÇE • SÖZCÜK BİLGİSİ
Hareket Bildiren Sözcüklerde Zaman
Ne Zaman Yapmış?
“Okudum”, “okuyorum” ve “okuyacağım” sözcüklerinin üçünde de kitap okuma işi anlatılabilir. Ancak bu işin gerçekleştiği zaman farklıdır.
Hareketin Zamanını Tanıyalım
Hareket bildiren sözcükler, işin, oluşun veya durumun ne zaman gerçekleştiğini de bildirir. Hareketler zaman bakımından üç grupta incelenir:
Biten — Geçmiş
Konuşma anından önce gerçekleşmiş hareketleri bildirir.
Örnek: Kitabımı okudum.
Devam Eden — Şimdi
Konuşma anında sürmekte olan hareketleri bildirir.
Örnek: Kitabımı okuyorum.
Gelecekte Yapılacak — Gelecek
Konuşma anından sonra yapılacak hareketleri bildirir.
Örnek: Kitabımı okuyacağım.
Biten Hareketler
Bu hareketler anlatılırken olay daha önce gerçekleşmiştir.
“Ece dün tiyatroya gitti.”
Gitti → Biten: Tiyatroya gitme işi daha önce gerçekleşmiştir.
“Gece bahçeye dolu yağdı.”
Yağdı → Biten: Yağış geçmişte gerçekleşmiştir.
“Sen oyuncakları toplamışsın.”
Toplamışsın → Biten: Oyuncakları toplama işi konuşma anından önce yapılmıştır.
Devam Eden Hareketler
Bu hareketler konuşma sırasında sürmektedir; henüz bitmiş olarak anlatılmaz.
“Otobüse yetişmek için koşuyorum.”
Koşuyorum → Devam eden: Koşma işi şu anda sürmektedir.
“Kardeşim odasında uyuyor.”
Uyuyor → Devam eden: Uyuma durumu konuşma anında devam etmektedir.
“Beni dikkatle dinliyorsunuz.”
Dinliyorsunuz → Devam eden: Dinleme işi şu anda yapılmaktadır.
Gelecekte Yapılacak Hareketler
Bu hareketler henüz gerçekleşmemiştir; daha sonra yapılacaktır.
“Çocuklar yarın doğa resmi çizecekler.”
Çizecekler → Gelecekte yapılacak: Resim çizme işi daha sonra gerçekleşecektir.
“Birazdan müzeyi gezeceğiz.”
Gezeceğiz → Gelecekte yapılacak: Gezi henüz başlamamıştır; biraz sonra yapılacaktır.
“Sen bu öyküyü okuyacaksın.”
Okuyacaksın → Gelecekte yapılacak: Okuma işi konuşma anından sonra yapılacaktır.
Aynı Hareket, Farklı Zaman
Aşağıdaki örneklerde hareketi yapan kişi değişmez. Sözcüğün biçimi değiştikçe hareketin zamanı değişir.
| Biten | Devam eden | Gelecekte yapılacak |
|---|---|---|
| Ben yazdım. | Ben yazıyorum. | Ben yazacağım. |
| Ece çizdi. | Ece çiziyor. | Ece çizecek. |
| Biz yürüdük. | Biz yürüyoruz. | Biz yürüyeceğiz. |
Karıştırmayalım
Zamanı anlamak için mutlaka “dün, şimdi, yarın” yazması gerekmez.
“Çantamı hazırladım.” cümlesinde “dün” yoktur. Yine de hazırladım sözcüğü, hazırlama işinin daha önce yapıldığını bildirir.
Gelecek, yalnız yarın demek değildir.
“Birazdan dışarı çıkacağım.” cümlesinde hareket bugün yapılacak olsa da konuşma anından sonradır. Bu nedenle çıkacağım, gelecekte yapılacak bir hareketi bildirir.
Metin İçinde Birlikte Görelim
Resim Sergisi
Dün sergi için resimlerimizi seçtik. Şimdi resimleri panoya yerleştiriyoruz. Yarın ailelerimiz sergimizi gezecekler.
Seçtik → Biten: Resim seçme işi dün yapılmıştır.
Yerleştiriyoruz → Devam eden: Resimleri panoya koyma işi şu anda sürmektedir.
Gezecekler → Gelecekte yapılacak: Ailelerin sergiyi gezmesi yarın gerçekleşecektir.
Kütüphane Yolculuğu
Çantamı hazırladım. Durakta otobüs bekliyorum. Kütüphaneden yeni bir kitap alacağım.
Hazırladım → Biten: Çantayı hazırlama işi tamamlanmıştır.
Bekliyorum → Devam eden: Otobüs bekleme işi sürmektedir.
Alacağım → Gelecekte yapılacak: Yeni kitap daha sonra alınacaktır.
Bu metinde “dün, şimdi, yarın” sözcükleri bulunmaz. Zamanı, hareket bildiren sözcüklerden anlarız.
Akılda Kalsın
Biten: Daha önce gerçekleşti. → Yaptım.
Devam eden: Şu anda sürüyor. → Yapıyorum.
Gelecekte yapılacak: Daha sonra gerçekleşecek. → Yapacağım.
Hareketin zamanını belirlerken sözcüğün biçimine ve cümlenin anlamına birlikte bakılır.