4. SINIF TÜRKÇE • NOKTALAMA İŞARETLERİ
İki Nokta (:)
Bazen bir düşünceyi söyler, ardından onu açıklarız. Bazen de sözünü ettiğimiz şeylere örnekler veririz. İki nokta, okuyucuya “Ardından açıklama veya örnek geliyor.” mesajını verir.
1. Açıklama Yapılacak Cümleden Sonra
Bir cümlenin ardından o cümleyle ilgili açıklama yapılacaksa cümlenin sonuna iki nokta konur.
Bugün çok mutluyum: Uzun zamandır görmediğim arkadaşım bize gelecek.
İlk bölümde mutlu olunduğu belirtilmiştir. İki noktadan sonraki cümlede mutluluğun nedeni açıklanmıştır.
Bir karar aldım: Her akşam çantamı kendim hazırlayacağım.
İki noktadan sonra alınan kararın ne olduğu açıklanmıştır.
2. Örnek Verilecek Cümleden Sonra
Bir cümlede anlatılanlara örnekler verilecekse örneklerden önce iki nokta kullanılır.
Bahçemizde çeşitli sebzeler yetişiyor: domates, biber, salatalık.
Domates, biber ve salatalık; bahçede yetişen sebzelere verilen örneklerdir.
Çantama üç araç gereç koydum: defter, kalem, silgi.
İki nokta sıralamayı başlatır. Virgüller sıralanan araç gereçleri birbirinden ayırır. Nokta cümleyi bitirir.
Her sıralamadan önce iki nokta kullanılmaz. Çantama defter, kalem ve silgi koydum. cümlesinde sözcükler cümlenin akışı içinde sıralanmıştır; iki noktaya gerek yoktur.
3. İki Noktadan Sonra Büyük mü, Küçük mü?
Ardından tam bir cümle geliyorsa büyük harfle başlanır.
Planımız belli: Önce kütüphaneye gideceğiz.
“Önce kütüphaneye gideceğiz.” bir cümledir. Bu nedenle “Önce” büyük harfle başlamıştır.
Yalnız örnek sözcükler sıralanıyorsa küçük harfle başlanır.
Şu meyveleri aldık: elma, armut, muz.
Burada yeni bir cümle kurulmamış, meyve adları sıralanmıştır.
Özel adlara dikkat: İki noktadan sonra örnek olarak verilen kişi ve yer adları yine büyük harfle başlar.
Gezdiğimiz şehirler şunlar: Ankara, Bursa, İzmir.
Bunlar şehir adları olduğu için büyük harfle yazılmıştır.
4. Konuşanı Belirten Sözlerden Sonra
Karşılıklı konuşmalarda konuşanın adından veya onu tanıtan sözden sonra iki nokta konur.
Öğretmen:
— Bugünkü geziye hazır mısınız?
Öğrenciler:
— Evet, hazırız.
Öğretmen:
— Öyleyse sırayla kapıya ilerleyelim.
“Öğretmen” ve “Öğrenciler” sözlerinden sonraki iki noktalar, sıradaki sözleri kimin söylediğini gösterir. Öğretmenin sorusu da öğrencilerin cevabıyla tamamlanmıştır.
5. Bölme İşleminde
İki nokta, matematikte bölme işareti olarak da kullanılabilir.
24 boya kalemi, 4 öğrenciye eşit olarak paylaştırılıyor.
24 : 4 = 6
İşlem, “Yirmi dört bölü dört eşittir altı.” diye okunur. Her öğrenciye 6 boya kalemi düşer. Buradaki iki nokta açıklama başlatmaz; bölme işlemini gösterir.
6. Genel Ağ Adreslerinde
İki nokta, genel ağ adreslerinin başlangıcındaki https bölümünden sonra da kullanılır.
https://tdk.gov.tr
Bu örnekte iki nokta, adresin yazılışının bir parçasıdır. Açıklama veya örnek sıralaması başlatmaz.
Metin İçinde Görelim
Sınıf Bahçesi
Sınıfça bir karar aldık: Okul bahçesinde küçük bir sebze köşesi oluşturacağız. Dikmek için üç sebze seçtik: domates, biber, salatalık. Öğretmenimiz görevlerimizi paylaştırdı. Hepimiz bu çalışmaya katılmak için heyecanlandık.
Bir karar aldık: → Sonrasında alınan karar açıklanmıştır. Açıklama bir cümle olduğu için “Okul” büyük harfle başlamıştır.
Üç sebze seçtik: → Ardından sebze adları sıralanmıştır. Örnekler özel ad olmadığı için “domates” küçük harfle başlamıştır.
Okuma Köşesi
Okuma köşemiz için üç tür kitap ayırdık: masal, şiir, öykü. Düzenleme işini bitirince Ece ile Mert konuşmaya başladı.
Ece:
— Kitapları neden türlerine göre ayırdık?
Mert:
— Aradığımız kitabı daha kolay bulmak için.
İkisi de aynı şeyi düşündü: Düzenli bir kitaplık okumayı daha keyifli hâle getirir.
Üç tür kitap ayırdık: → Kitap türleri sıralanmıştır.
Ece: / Mert: → Konuşan kişiler belirtilmiştir. Mert’in cevabı, kitapların ayrılma nedenini açıklamıştır.
Aynı şeyi düşündü: → Düşünülen şey, ardından gelen tam cümleyle açıklanmıştır.
Akılda Kalsın
İki nokta; açıklama ve örneklerden önce, konuşanı belirten sözlerden sonra, bölme işlemlerinde ve genel ağ adreslerinde kullanılabilir.
Sonrasında cümle varsa büyük harf; örnek sözcükler varsa küçük harf kullanılır. Özel adlar her zaman kendi yazım kuralına uyar.