4. SINIF TÜRKÇE • NOKTALAMA İŞARETLERİ
Kısa Çizgi (-)
Kısa çizgi; sözcükleri bölerken, heceleri ve ekleri gösterirken, iki değer arasında ilişki kurarken kullanılır. Matematikte çıkarma işlemini de belirtir. Görevini, kullanıldığı yere bakarak anlarız.
1. Satır Sonuna Sığmayan Sözcüklerde
Bir sözcük satıra sığmadığında hece sınırından bölünür. Satırın sonunda kalan bölümün arkasına kısa çizgi konur. Sözcüğün kalan bölümü alt satıra yazılır.
“Kalemlik” sözcüğünün satır sonunda bölünmesi:
kalem-
lik
Sözcüğün heceleri ka-lem-lik biçimindedir. “Kalem” bölümünden sonra hece sınırı bulunduğu için sözcük buradan bölünebilir.
“Peçete” sözcüğünün satır sonunda bölünmesi:
pe-
çete
Kısa çizgi üst satırın sonunda kalır. Alt satırın başına bir çizgi daha konmaz. Sözcük rastgele bir harften bölünmez.
2. Sözcükleri Hecelerine Ayırırken
Bir sözcüğün hecelerini ayrı ayrı göstermek için hecelerin arasına kısa çizgi konur.
kitap → ki-tap
İki hece vardır: ki, tap.
kelebek → ke-le-bek
Üç hece vardır: ke, le, bek.
ilkokul → il-ko-kul
Üç hece vardır: il, ko, kul.
Hecelere ayırma ile satır sonunda bölme aynı gösterim değildir.
Hecelere ayırma: ka-lem-lik → Bütün hece sınırları gösterilir.
Satır sonunda bölme: Üstte “kalem-”, altta “lik” → Yalnız satırın bittiği bölünme yerinde çizgi bulunur.
3. Ekleri Tek Başına Gösterirken
Bir ekten söz ederken ekin başına kısa çizgi konur. Bu çizgi, gösterilen parçanın bir ek olduğunu belirtir.
-lar, -ler → Çoğul ekleridir.
kitap + -lar → kitaplar
Ek, sözcüğe birden fazla kitap anlamı katmıştır.
-da, -de → Bulunma anlamı veren eklerdir.
ev + -de → evde
“Evde” sözcüğü, evin içinde veya evde bulunmayı belirtir.
Ek sözcüğe eklendiğinde araya kısa çizgi yazılmaz.
Doğru: Kitaplar evde kaldı.
Yanlış: Kitap-lar ev-de kaldı.
Ekleri tanıtırken “-lar, -de” diye gösteririz; normal cümlede sözcükleri bitişik yazarız.
4. Başlangıç ve Bitiş Arasında
İki sayı arasındaki başlangıç ve bitiş ilişkisini belirtmek için kısa çizgi kullanılır.
2015-2020 yılları arasında bu şehirde yaşadık.
2015 başlangıcı, 2020 bitişi belirtir.
Kitabın 12-16. sayfalarını okudum.
12. sayfadan 16. sayfaya kadar olan bölüm anlatılmıştır.
Etkinlik 14.00-15.00 saatleri arasında yapılacak.
Etkinliğin başlama ve bitme saatleri gösterilmiştir.
5. Sözcükler Arasında İlişki Kurarken
Kısa çizgi, bazı sözcük çiftleri arasında “ile” veya “arasında” anlamı kurar.
Ankara-İzmir yolculuğu
Ankara ile İzmir arasındaki yolculuk anlatılır.
Türkiye-İtalya maçı
Türkiye ile İtalya arasındaki maç belirtilir.
Okul-ev arasındaki yol
Okul ile ev arasındaki yol anlatılır.
6. Matematikte Çıkarma İşleminde
Kısa çizgi, matematikte çıkarma işleminin işareti olarak da kullanılır.
Kutuda 36 kalem vardı. Kalemlerin 12 tanesi dağıtıldı.
36 - 12 = 24
“Otuz altı eksi on iki eşittir yirmi dört.” diye okunur. Kutuda 24 kalem kalmıştır. Buradaki çizgi bir aralığı değil, çıkarma işlemini gösterir.
Metin İçinde Birlikte Görelim
Yolculuk Kitabım
Ankara-Eskişehir yolculuğunda yanıma bir kitap aldım. Kitabın 10-14. sayfalarını okudum. Yanımdaki kardeşim “yolculuk” sözcüğünü hecelerine ayırdı: yol-cu-luk. Sonra birlikte pencereden dışarı baktık.
Ankara-Eskişehir → İki şehir arasında ilişki kurulmuştur.
10-14. → Okunan bölümün başlangıç ve bitiş sayfaları belirtilmiştir.
yol-cu-luk → Sözcüğün hece sınırları gösterilmiştir.
Sınıf Panosu
Panomuz için 20 renkli kâğıt hazırladık. Sekizini kullanınca kalanları 20 - 8 = 12 işlemiyle bulduk. Bir karta “Çoğul ekleri: -lar, -ler” yazdık. Altına da “kuşlar, çiçekler” örneklerini ekledik.
20 - 8 = 12 → Çizgi çıkarma işaretidir.
-lar, -ler → Ekler tek başına gösterildiği için başlarına çizgi konmuştur.
kuşlar, çiçekler → Ekler sözcüklere eklenmiştir. Bu nedenle arada kısa çizgi yoktur.
Akılda Kalsın
Kısa çizgi; satır sonunda sözcük bölmede, heceleri ayırmada, ekleri göstermede, başlangıç-bitiş aralığında, sözcük çiftlerinde ve çıkarma işleminde kullanılır.
Aynı işaret, bulunduğu yere göre farklı görevler üstlenebilir.