4. SINIF TÜRKÇE • YAZIM KURALLARI
Kurum Adları ve Kısaltmaların Yazılışı
Okul, kurum ve kuruluşların kendilerine özgü adları vardır. Bu adları doğru yazmak önemlidir. Bazı adları ve sözcükleri yazıda daha kısa göstermek için kısaltmalardan yararlanırız. Kısaltmaların büyük harf, nokta ve ek kullanımına ilişkin kuralları bulunur.
1. Kurum Adları Büyük Harfle Başlar
Kurum, kuruluş ve kurul adlarını oluşturan sözcüklerin ilk harfleri büyük yazılır. Bu adlar cümlenin ortasında kullanılsa da büyük harfle başlar.
Millî Eğitim Bakanlığı
Adı oluşturan “Millî”, “Eğitim” ve “Bakanlığı” sözcüklerinin ilk harfleri büyüktür.
Türk Dil Kurumu
Üç sözcük birlikte bir kurumun özel adını oluşturur.
“Kardeşim Cumhuriyet İlkokulunda okuyor.”
Okulun özel adını oluşturan iki sözcük de büyük harfle başlamıştır.
2. Kurumun Açık Adına Gelen Ek Ayrılmaz
Kurum ve kuruluş adları açık biçimde yazıldığında, bu adlara gelen ekler kesme işaretiyle ayrılmaz. Bu özellik, kurum adlarını pek çok başka özel addan ayırır.
Yanlış: Türk Dil Kurumu’nun
Doğru: Türk Dil Kurumunun
Yanlış: Cumhuriyet İlkokulu’nda
Doğru: Cumhuriyet İlkokulunda
Bu örneklerde kurumların adları kısaltılmamıştır. Ekler, adların sonuna kesme işareti konmadan eklenmiştir.
3. Büyük Harflerle Yapılan Kısaltmalar
Birçok kurumun kısaltması, adını oluşturan sözcüklerin ilk harfleriyle yapılır. Büyük harflerle yapılan bu kısaltmaların harfleri arasına ve sonuna genellikle nokta konmaz.
Türkiye Büyük Millet Meclisi → TBMM
Türk Dil Kurumu → TDK
Devlet Su İşleri → DSİ
Birleşmiş Milletler → BM
İstanbul Teknik Üniversitesi → İTÜ
Örneğin “Türkiye Büyük Millet Meclisi” adındaki sözcüklerin ilk harfleri sırasıyla T, B, M, M olur. Yan yana yazıldıklarında “TBMM” kısaltmasını oluştururlar.
Nokta kullanılan özel örnekler
Türkiye Cumhuriyeti → T.C.
Sözlüklerde Türkçe → T.
Bu örneklerde nokta kullanılır. Bu nedenle “Büyük harfli hiçbir kısaltmada nokta olmaz.” biçiminde bir genelleme yapmayız.
4. Sonuna Nokta Konulan Kısaltmalar
Unvanların ve bazı sözcüklerin kısaltmalarında küçük harfler de bulunabilir. Aşağıdaki kısaltmaların sonunda nokta vardır.
Doktor → Dr.
Profesör → Prof.
Doçent → Doç.
Cadde → Cad.
Mahalle → Mah.
Dakika → dk.
Ve benzeri → vb.
Yüzyıl → yy.
“Bugün Dr. Selin ile görüştük.” cümlesinde “Dr.” sözü “Doktor” diye okunur. Buradaki nokta, cümleyi bitirmez; kısaltmanın parçasıdır.
5. Ölçü Birimlerinin Sonuna Nokta Konmaz
Ölçü birimleri kısa biçimleriyle yazılabilir. Bu gösterimlerin sonuna kısaltma noktası konmaz. Küçük harfle yazılmaları, sonlarına mutlaka nokta geleceği anlamına gelmez.
Metre → m
Santimetre → cm
Kilogram → kg
Gram → g
Mililitre → ml
“Manavdan 2 kg elma aldık.”
“Kurdelenin 30 cm uzunluğundaki parçasını kullandık.”
Bu örneklerde “kg” ve “cm” gösterimlerinden sonra nokta kullanılmamıştır.
6. Kısaltmalara Gelen Ekler
Büyük harflerle yapılan kurum kısaltmalarına gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır. Ek seçilirken kurumun açık adının değil, kısaltmanın okunuşu dikkate alınır.
TRT’nin
TRT, “te re te” diye okunur. Son harfin okunuşuna uygun olarak “-nin” eki gelir.
TBMM’ye
TBMM, “te be me me” diye okunur. Ek, son harfin “me” okunuşuna göre yazılır.
cm’yi
Ölçü birimi “santimetre” diye okunur. Ek, bu okunuşa göre seçilir ve kesmeyle ayrılır.
Açık ad ile kısaltmayı karıştırmayalım
Türkiye Büyük Millet Meclisine → Açık kurum adına gelen ek ayrılmaz.
TBMM’ye → Kısaltmaya gelen ek kesmeyle ayrılır.
Aynı kurumdan söz edilse de yazılış biçimleri farklı olduğu için eklerin yazımı da farklıdır.
7. Kuralları Metin İçinde Görelim
Kısaltma Kartlarımız
Sınıfta kurum adlarıyla ilgili kartlar hazırladık. Bir karta Türkiye Büyük Millet Meclisi yazdım. Kartın arkasına TBMM kısaltmasını ekledim. Ece, Türk Dil Kurumunun adını ve TDK kısaltmasını yazdı. Sonra öğretmenimiz TBMM’nin kısaltmasında nokta kullanılmadığını hatırlattı.
“Türk Dil Kurumunun” açık kurum adıdır; eki kesmeyle ayrılmamıştır. “TBMM’nin” kısaltma olduğu için ek kesmeyle ayrılmıştır. TBMM ve TDK harflerinin arasında nokta yoktur.
Günlük Notlar
Annemle Dr. Selin’in yanına gittik. Bekleme süremizi defterime 10 dk. olarak yazdım. Dönüşte manavdan 1 kg elma aldık. Evde kalem, silgi vb. eşyalarımı çantama yerleştirdim.
“Dr.” doktor, “dk.” dakika, “vb.” ve benzeri anlamındadır; sonlarında nokta bulunur. “kg” kilogramı gösterir ve sonuna kısaltma noktası konmaz. “Selin’in” sözündeki ek kişi adına gelmiştir; “Dr.” kısaltmasına eklenmemiştir.
Akılda Kalsın
Kurum adları büyük harfle yazılır. Açık kurum adına gelen ek ayrılmaz; büyük harfli kurum kısaltmasına gelen ek kesmeyle ayrılır. Her kısaltma aynı biçimde yazılmaz: TBMM noktasız, Dr. noktalı, kg ise ölçü birimi olduğu için noktasızdır.