4. SINIF TÜRKÇE
Metin ve Şiire Başlık Yazma
Başlık, okuyucuya metinde anlatılanlarla ilgili ilk ipucunu verir. Uygun bir başlık bulmak için yalnız bir sözcüğe değil, metnin veya şiirin bütününe bakılır.
1. Başlık ile içerik arasındaki bağ
Bir metnin veya şiirin başlığı, konusuyla ya da ana duygusuyla ilgili olmalıdır. Önce anlatılan konu veya öne çıkan duygu belirlenir; ardından bunları karşılayan bir başlık oluşturulur.
Metinde konu, şiirde konu ve duygu
Konu, üzerinde durulan olay, varlık veya durumdur. Örneğin bir yazıda tohumların saklanması anlatılıyorsa başlık bu konuyu karşılamalıdır.
Ana duygu, şiirin bütününde öne çıkan duygudur. Doğduğu köyü özleyen birinin şiirinde köy anlatılırken özlem duygusu da başlığa yansıtılabilir.
Başlığa ulaşan düşünce yolu
Metnin bütünü → anlatılan konu veya öne çıkan duygu → içerikle uyumlu başlık
Başlık, metindeki her ayrıntıyı sıralamak zorunda değildir. Ancak yalnız küçük bir ayrıntıyı öne çıkararak asıl anlatılanı da gölgede bırakmamalıdır.
2. Metne uygun başlık: Bütünü karşılamak
Örnek metin
Duru, yaz boyunca balkonunda yetiştirdiği çiçeklerin kuruyan tohumlarını topladı. Her çiçeğin tohumunu ayrı bir kâğıt zarfa koydu. Zarfların üzerine çiçeklerin adlarını yazdı ve onları kuru bir kutuda sakladı. İlkbaharda bu tohumları yeniden ekecek, bir bölümünü de arkadaşlarıyla paylaşacaktı.
Uygun başlık: Tohumları Saklamak
Konu: Duru’nun çiçek tohumlarını sonraki ekim zamanı için hazırlayıp saklaması.
Başlığın gerekçesi: Tohumları toplama, ayırma, zarflama ve kutuda koruma işleri aynı amaç etrafında birleşir. Bu başlık metnin bütününü karşılar.
Diğer başlıkların değerlendirilmesi
Kâğıt Zarflar: Zarflar metinde geçer; fakat asıl anlatılan zarfların kendisi değil, tohumların saklanmasıdır. Bu başlık bir araçla sınırlı kalır.
Bitkiler: Konuyla ilgilidir, ancak çok geniştir. Metin bütün bitkileri değil, tohumları saklamayı anlatır.
Tohum Kutusu: Bu da kullanılabilecek bir başlıktır. Kutuda biriktirilen tohumlar, metinde anlatılan işi temsil eder. Aynı metne birden fazla uygun başlık bulunabilir.
3. Metindeki bir örnek, konunun tamamı değildir
Örnek metin
Çantalar farklı ihtiyaçlar için tasarlanır. Okul çantasının bölmeleri kitap ve defterleri düzenli taşımaya yardım eder. Spor çantasına kıyafetler ve spor malzemeleri konur. Yolculuk çantasında ise daha uzun süre kullanılacak eşyalar için yer bulunur. Çantanın biçimi ve bölmeleri, hangi işte kullanılacağına göre değişebilir.
Uygun başlık: Kullanım Amaçlarına Göre Çantalar
Konu: Çantaların farklı kullanım amaçları ve bu amaçlara uygun özellikleri.
Başlığın gerekçesi: Okul, spor ve yolculuk çantaları ortak bir bakışla anlatılmıştır. Başlık üçünü de kapsar.
Dar, geniş ve ilgisiz başlıkları ayırmak
Okul Çantam: Yalnız ilk örneği karşılar; spor ve yolculuk çantalarını dışarıda bırakır.
Eşyalarımız: Metnin konusundan daha geniştir. Metinde bütün eşyalar anlatılmamıştır.
Çanta Üretimi: Çantalarla ilgili görünür; fakat metinde çantaların nasıl üretildiği açıklanmamıştır. Konuyla yakınlık, tek başına yeterli değildir.
4. Şiirin başlığında konu ve ana duygu
Şiirde geçen bir varlığın adı başlık olabilir; ancak şiirin asıl vurgusu da dikkate alınır. Bazı şiirlerde sevinç, özlem veya sevgi gibi bir duygu, başlığı belirlemede yol gösterir.
Örnek şiir
Köy yolunda bir çeşme,
Sesi hâlâ kulağımda.
Akşam olur, seni anarım,
Uzak köyüm, hep aklımda.
Bahçemizde dut ağacı,
Gölgesinde yaz günleri.
Bir kez daha dönsem sana,
Dinlesem o eski sesleri.
Uygun başlık: Köyüme Özlem
Konu: Anlatıcının uzakta olduğu köyünü ve oradaki anılarını düşünmesi.
Ana duygu: Özlem.
Başlığın gerekçesi: Köyün akıldan çıkmaması ve yeniden oraya dönme isteği, şiirin bütününe yayılan özlemi gösterir.
Ayrıntı ile ana duyguyu karıştırmamak
Dut Ağacı başlığı yalnız bir anıyı öne çıkarır. Şiir sadece ağaçla ilgili değildir; çeşme, köy ve geçmiş günler birlikte anılmaktadır.
Uzak Köyüm de uygun bir başlık olabilir. Şiirde yönelinen yeri ve uzaklık duygusunu karşılar. Köyüme Özlem ise ana duyguyu daha açık belirtir.
İkinci örnek şiir
Güneş vurdu pencereme,
Kuşlar kondu ince dala.
Bir sevinç doldu içime,
Bahar geldi bizim sokağa.
Çiçek açtı küçük bahçem,
Renkler doldu dört bir yana.
Gülümserim her sabaha,
Neşe geldi ilkbaharla.
Uygun başlık: Bahar Sevinci
Konu: İlkbaharın gelişiyle çevrede yaşanan değişimler.
Ana duygu: Sevinç.
Başlığın gerekçesi: Güneş, kuşlar ve çiçekler anlatılırken baharın verdiği neşe vurgulanır. Başlık hem konuyu hem duyguyu yansıtır.
Pencerem başlığı şiirin yalnız ilk dizesindeki bir ayrıntıyı karşılar. Yağmurlu Gün ise şiirde anlatılmayan bir durumu öne çıkarır.
5. Başlık verildiğinde metnin onunla uyumu
Başlıktan yola çıkılarak yazılan bir paragrafta da aynı bağ korunur. Cümleler, başlığın işaret ettiği konu etrafında birleşir. Başlık başka bir konuyu, paragraf başka bir konuyu anlatmamalıdır.
Başlık: Paylaşmanın Mutluluğu
Sınıfımızda kitap değişimi için bir köşe hazırladık. Herkes okuduğu bir kitabı getirdi. Böylece aynı kitap farklı arkadaşlarımızın elinde yeni bir yolculuğa çıktı. Sevdiğim kitabı arkadaşımın da beğenmesi beni mutlu etti. Paylaştıkça hem okuyabildiğimiz kitaplar hem de konuşacak güzel konular çoğaldı.
Uyumun gerekçesi: Paragraf, kitapların görünüşünü ya da fiyatını değil, paylaşmayı ve bunun verdiği mutluluğu anlatır.
Başlık: Öğrenmenin Önemi
Yeni bilgiler öğrenmek, çevremizi daha iyi anlamamıza yardım eder. Okumayı öğrendiğimizde bir duyuruyu kendimiz anlayabiliriz. Hesap yapmayı öğrendiğimizde alışverişte para üstünü kontrol edebiliriz. Öğrendiklerimizi kullandıkça günlük işlerimizi daha bilinçli yaparız.
Uyumun gerekçesi: Okuma ve hesap yapma örnekleri, öğrenmenin günlük yaşamdaki yararını açıklamak için verilmiştir. Bu nedenle başlık paragrafın ortak düşüncesiyle uyumludur.
6. Karıştırmayalım
Metinde geçmesi, uygun başlık olması demek değildir.
Bir sözcük metinde yer alsa bile yalnız küçük bir ayrıntıyı anlatabilir. Başlık seçilirken sözcüğün bulunmasına değil, metnin bütününü karşılamasına bakılır.
Aynı metnin tek bir başlığı olmak zorunda değildir.
Farklı başlıklar aynı konuyu veya duyguyu karşılayabilir. Önemli olan, seçilen başlığın neden uygun olduğunun metindeki bilgilerle açıklanabilmesidir.
Akılda Kalsın
- Başlık, metnin veya şiirin konusuyla ya da ana duygusuyla ilgili olur.
- Uygun başlık için önce metnin bütünü anlaşılır.
- Yalnız bir ayrıntıyı karşılayan veya konudan çok geniş olan başlık yeterli olmayabilir.
- Şiirde öne çıkan duygu, başlığa yansıtılabilir.
- Başlık ile metin birbirini destekler.