4. SINIF TÜRKÇE
Metnin Bölümleri,
Kahramanları ve Karakterleri
Bir metni anlamak, yalnız olayları sıralamak değildir. Olayın nasıl başladığını, nasıl ilerlediğini ve nasıl bittiğini izlerken kahramanların görünüşlerini ve davranışlarını da tanırız.
1. Metnin bölümleri
Bir metnin bölümleri, düşünceleri ve olayları bir düzen içinde birbirine bağlar. Bu konuda ele aldığımız olay anlatan metinleri giriş, gelişme ve sonuç bölümleriyle inceleriz. Her bölüm, metnin bütününü anlamamıza yardım eder.
GİRİŞ · Tanışma
Kahramanlar ve olayın başlangıcı tanıtılır. Olayın geçtiği yer ve zamanla ilgili bilgiler verilebilir. Okuyucu, anlatılacak olaya hazırlanır.
GELİŞME · İlerleme
Olaylar ayrıntılarıyla anlatılır. Kahramanların karşılaştığı durumlar, yaptıkları işler ve bunların birbirini nasıl etkilediği görülür.
SONUÇ · Tamamlanma
Olayın nasıl sona erdiği açıklanır. Başlangıçtaki durumun neye dönüştüğü anlaşılır; anlatılan olay bir sonuca bağlanır.
Bölümü belirleyen, yaptığı iştir.
Bir paragrafın uzunluğuna değil, metindeki görevine bakılır. Giriş olaya hazırlar, gelişme olayı ilerletir, sonuç olayı tamamlar. Her bölümün mutlaka tek paragraftan oluşması gerekmez.
2. Bir öyküyü bölümleriyle inceleyelim
Aşağıdaki öykü, girişten sonuca doğru bütünüyle verilmiştir. Renkli açıklamalar, her bölümün metindeki görevini gösterir.
Küçük Kitap Durağı
Giriş
Cumartesi sabahı Asya ile Kerem, apartmanlarının girişine küçük bir kitaplık kurmak için buluştu. Asya evinden okuduğu kitapları getirmiş, Kerem de boş bir tahta kasa bulmuştu. İki arkadaş, komşularının kitap alıp bırakabileceği bir köşe hazırlamak istiyordu.
Bu bölüm giriş bölümüdür. Asya ile Kerem tanıtılmış; zaman, yer ve yapmak istedikleri iş belirtilmiştir.
Gelişme
Önce kasayı temizlediler ve kitapları içine yerleştirdiler. Tam tabelayı hazırlarken yağmur başladı. Açıkta kalan köşedeki kitapların ıslanabileceğini fark ettiler. Kerem, kasayı hemen içeri taşımayı önerdi. Asya komşularından izin aldı; sonra kitaplığı kapalı girişin uygun bir köşesine birlikte yerleştirdiler.
Bu bölüm gelişme bölümüdür. Kitaplığın hazırlanması, yağmurla ortaya çıkan sorun ve çözüm için yapılan işler sırayla anlatılmıştır.
Sonuç
Akşam olduğunda kitap durağında komşuların getirdiği yeni kitaplar da vardı. Asya ile Kerem, kitapların kuru kaldığını ve komşuların onları ilgiyle incelediğini görünce sevindi. Birlikte hazırladıkları köşe, apartmanda kitapların paylaşıldığı bir yere dönüşmüştü.
Bu bölüm sonuç bölümüdür. Kitaplık kurulmuş, kitaplar korunmuş ve iki arkadaşın amacı gerçekleşmiştir.
Öykünün kısa akışı
Kitaplık kurma isteği → hazırlık ve yağmur sorunu → kitaplığın korunarak kullanılmaya başlanması.
Yalnız “Yağmur başladı.” cümlesi sonuç değildir. Bu cümle yeni bir durum ortaya çıkarır ve kahramanların sonraki davranışlarına yol açar. Sonuçta ise olayın nasıl tamamlandığı görülür.
3. Kahramanın dış görünüşü ve kişilik özellikleri
Öyküde olayları yaşayan kişiler, metnin kahramanlarıdır. Kahramanlar anlatılırken hem dış görünüşleri hem de kişilik özellikleri hakkında bilgi verilebilir. Bu iki bilgi türü birbirine karıştırılmaz.
Dış görünüş · Fiziksel özellikler
Kahramanın nasıl göründüğünü anlatır. Boyu, saçının ve gözlerinin rengi, saçının biçimi, yüzünün görünüşü gibi özellikler bu gruptadır.
Örnek: Kısa boylu, kıvırcık saçlı, kahverengi gözlü.
Giydiği kıyafetler de görünüşünü betimlemeye yardım eder; kıyafet tercihi tek başına kişilik özelliği değildir.
Kişilik · Karakter özellikleri
Kahramanın düşünme ve davranma biçimini anlatır. Sabırlı, düşünceli, şakacı, inatçı, meraklı ve kendine güvenen olması bu gruptadır.
Örnek: Arkadaşını dikkatle dinlemesi, düşünceli davrandığını gösterebilir.
Kişilik özelliği bazen doğrudan söylenir, bazen de kahramanın söz ve davranışlarından anlaşılır.
Görünüş, karakterin kanıtı değildir.
Uzun boylu olmak cesur, gözlük takmak çalışkan olmak demek değildir. Karakter hakkında yorum yaparken metnin verdiği bilgiye dayanırız.
4. Açıklamalı kahraman kartları
Ada’nın Resim Köşesi
Ada, kısa boylu, kıvırcık siyah saçlı ve kahverengi gözlü bir çocuktu. Resim yaparken yeşil önlüğünü giyerdi. Boyalarını kullandıktan sonra kapaklarını kapatır, fırçalarını temizleyip yerine koyardı. Bir gün arkadaşı Eylül’ün mavi boyası bitti. Ada kendi boyasını onunla paylaştı. Eylül resmini bitirmekte zorlanınca acele etmesini söylemedi; yanında oturup onu dinledi. İkisi resimlerini tamamladığında Ada, masayı da birlikte toplamayı önerdi.
Ada’nın görünüşü
Kısa boylu, kıvırcık siyah saçlı, kahverengi gözlüdür. Bu ifadeler Ada’nın bedensel görünüşünü anlatır. Yeşil önlük, üzerindeki kıyafettir.
Ada’nın kişiliği
Düzenli: Boyaların kapaklarını kapatıp fırçalarını yerine koyar.
Paylaşımcı: Mavi boyasını Eylül’e verir.
Sabırlı ve düşünceli: Arkadaşını acele ettirmeden dinler.
Emir’in Sunumu
Emir, uzun boylu ve düz kumral saçlıydı. Kitap okumayı ve bilmeceler çözmeyi severdi. Sınıfta hazırladığı sunumu anlatırken sesini herkesin duyabileceği biçimde kullanırdı. Arkadaşlarının sorularını dinler, bildiklerini rahatça açıklardı. Eğlenceli sözleriyle arkadaşlarını sık sık güldürürdü. Ancak grup çalışmasında bazen yalnız kendi önerisinin uygulanmasını isterdi. Arkadaşları başka bir yol gösterdiğinde fikrinden vazgeçmekte zorlanırdı.
Emir’in görünüşü ve ilgileri
Uzun boylu ve düz kumral saçlıdır. Bunlar fiziksel özellikleridir.
Kitap okumak ve bilmece çözmek ise sevdiği uğraşlardır. Saç rengi gibi bir görünüş özelliği değildir.
Emir’in kişiliği
Kendine güvenen: Bildiklerini topluluk önünde rahatça anlatır.
Şakacı: Eğlenceli sözleriyle arkadaşlarını güldürür.
İnatçı: Bazı grup çalışmalarında kendi fikrinden vazgeçmekte zorlanır.
Bir kahramanın birden fazla özelliği bulunabilir. Emir’in kendine güvenmesi ve şakacı olması, bazı durumlarda inatçı davranmasına engel değildir. Metindeki kahramanı yalnız tek bir sözcükle tanımakla yetinmeyiz.
5. Davranıştan karaktere ulaşma
Bir metinde “sabırlı” ya da “meraklı” sözcüğünün yazması şart değildir. Önce kahramanın ne yaptığı belirlenir; ardından bu davranışı açıklayan özellik bulunur. Yorumun dayanağı metinde bulunmalıdır.
Rüzgârın Dağıttığı Resimler
Salı günü okul bahçesinde resim sergisi hazırlanıyordu. Deniz, kendi resmini sergilemek için erkenden geldi. Elif de resimleri asmak üzere ip ve mandal getirdi.
Deniz resmini aceleyle ipe tutturdu. Birden esen rüzgâr mandalı düşürdü; resim yere savruldu. Deniz kızıp mandalı kenara fırlattı. Elif, “Önce resimleri koruyalım.” diyerek kâğıtları masanın üzerine topladı. Mandalı bulan Deniz geri döndüğünde Elif daha sağlam bir yer deniyordu. Deniz yaptığından utanıp özür diledi. Sonra yere düşen resimleri tek tek toplayarak Elif’e yardım etti.
İki arkadaş, öğretmenlerinin yardımıyla sergiyi kapalı koridora taşıdı. Resimler yeniden asıldı. Deniz, öfkeyle mandalı atmak yerine arkadaşına yardım ettiğinde sorunun çözülebildiğini fark etti.
Bu öykünün bölümleri
Giriş: İlk paragrafta sergi hazırlığı, kahramanlar, yer ve zaman tanıtılır.
Gelişme: İkinci paragrafta rüzgârın çıkması ve kahramanların bu durum karşısındaki davranışları anlatılır.
Sonuç: Son paragrafta sergi korunur; Deniz davranışının sonucunu fark eder.
Kahramanlar aynı olaya farklı tepki verir
Deniz önce öfkelenir; sonra yanlışını fark edip yardım eder.
Elif sakin kalıp resimleri korumaya çalışır.
Karakterleri anlamak için yalnız olayın kendisine değil, kahramanların olaya nasıl karşılık verdiğine de bakılır.
Metindeki davranış
“Deniz kızıp mandalı kenara fırlattı.”
Deniz bu olayda öfkeli davranmıştır.
Kızgınlığını, elindeki eşyayı fırlatarak göstermiştir. Ancak bu tek davranıştan onun her zaman böyle davrandığı sonucuna varılmaz.
Metindeki davranış
“Elif, ‘Önce resimleri koruyalım.’ diyerek kâğıtları masanın üzerine topladı.”
Elif sakin ve çözüm arayan bir tutum göstermiştir.
Sorun karşısında telaşı artırmak yerine resimleri koruyacak bir iş yapmıştır.
Metindeki davranış
“Deniz yaptığından utanıp özür diledi. Sonra yere düşen resimleri tek tek toplayarak Elif’e yardım etti.”
Deniz hatasını fark etmiş ve yardımsever davranmıştır.
Özür dilemesi yanlışını kabul ettiğini, resimleri toplaması da durumu düzeltmek için çaba gösterdiğini ortaya koyar.
6. Karıştırmayalım
Fiziksel özellik ile kişilik
“Kıvırcık saçlıdır.” dış görünüşü anlatır. “Arkadaşını sabırla dinler.” ise davranışından kişiliğine ilişkin bilgi verir.
İlgi alanı ile görünüş
“Kitap okumayı sever.” bir ilgi alanını bildirir. “Kahverengi gözlüdür.” fiziksel özelliktir. Kahramanı tanıtan bütün bilgiler aynı türden değildir.
Metindeki bilgi ile tahmin
Bir metinde kahramanın saç rengi verilmemişse ona bir saç rengi yakıştıramayız. “Resim yapıyor.” bilgisinden de resimlerinin mutlaka çok güzel olduğu sonucunu çıkaramayız.
Akılda Kalsın
- Metnin girişi tanıtır, gelişmesi ilerletir, sonucu tamamlar.
- Kahramanın dış görünüşü ile kişilik özellikleri farklıdır.
- Kişilik, doğrudan verilen açıklamalardan veya kahramanın davranışlarından anlaşılabilir.
- Her özellik, metindeki bir bilgiyle veya davranışla açıklanmalıdır.
- Bir kahramanın farklı özellikleri olabilir; olay karşısındaki tutumu da değişebilir.