4. SINIF TÜRKÇE
Sözcük Grupları
Sözcükler bir araya geldiğinde anlatmak istediğimiz varlığı veya özelliği daha belirgin hâle getirebilir.
Sözcükler birlikte anlam kazanır
Varlıkları, kavramları, durumları ve hareketleri sözcüklerle anlatırız. Bazen tek bir sözcük yeterli olur. Bazen de anlatmak istediğimizi tam karşılamak için birden fazla sözcüğü birlikte kullanırız.
Sözcük grubu, birden fazla sözcüğün anlamca birbirini tamamlayacak biçimde bir araya gelmesiyle oluşur.
“Kapı”dan “okul kapısı”na
“Okul” ve “kapı” tek başlarına farklı varlıkları karşılar. Okul kapısı dediğimizde ise herhangi bir kapıyı değil, okula ait kapıyı anlatırız. İki sözcük birbirini tamamlar.
ağaç yaprağı
“Yaprak” sözcüğü bir varlığı adlandırır. “Ağaç” sözcüğüyle birlikte kullanıldığında yaprağın ait olduğu varlık belirtilir.
kırmızı çanta
“Çanta” varlığın adıdır. “Kırmızı” sözcüğü çantanın rengini belirtir. Birlikte kullanıldıklarında çantayı daha belirgin anlatırlar.
üç kitap
“Kitap” varlığın adıdır. “Üç” sözcüğü kitapların sayısını belirtir. Sözcükler birlikte bir grup oluşturur.
Sözcüklerin görevleri
Sözcüklerin hepsi aynı görevi yapmaz. Bazıları varlıkları adlandırır, bazıları özellik bildirir, bazıları adların yerine kullanılır, bazıları ise iş, oluş, hareket veya durum anlatır.
1. Varlıkları ve kavramları karşılayan sözcükler
Varlıkların ve kavramların adı olan sözcüklere ad (isim) denir.
Örnekler: Elif, Ankara, ağaç, kitap, kültür.
“Elif bir kitap aldı.” cümlesinde “Elif” bir kişinin, “kitap” bir eşyanın adıdır.
2. Varlıkların özelliklerini belirten sözcükler
Bir varlığın rengini, biçimini, büyüklüğünü veya sayısını belirterek onu daha açık anlatırlar.
Örnekler: uzun yol, yeşil yaprak, yuvarlak masa, iki kalem.
“Yeşil yaprak” grubunda “yaprak” varlığın adıdır. “Yeşil” ise bu varlığın rengini belirtir.
3. Adın yerine kullanılan sözcükler
Bir adı tekrar söylemek yerine kullanılabilirler.
Örnekler: ben, sen, o, biz, siz, onlar.
“Elif kütüphaneye gitti. O, bir kitap seçti.”
İkinci cümlede “o” sözcüğü, “Elif” adının yerine kullanılmıştır.
4. İş, oluş, hareket ve durum bildiren sözcükler
Yapılan işi, gerçekleşen oluşu, hareketi veya içinde bulunulan durumu anlatırlar.
Örnekler: yazdı, büyüdü, koştu, uyudu.
“Çocuk koştu.” cümlesinde “koştu” hareketi; “Bebek uyudu.” cümlesinde “uyudu” durumu bildirir.
Bir cümlede farklı görevler
“O, kırmızı çantayı taşıdı.”
- O: Bir kişinin adının yerine kullanılmıştır.
- Kırmızı: Çantanın rengini belirtmiştir.
- Çantayı: Taşınan varlığın adıdır.
- Taşıdı: Yapılan işi bildirmiştir.
Kırmızı çantayı ifadesinde iki sözcük birlikte kullanılmış; varlık, rengiyle belirtilmiştir.
Karıştırmayalım
“Kitap” tek sözcüktür. “Hikâye kitabı” ise iki sözcüğün anlamca birleşmesiyle oluşan bir sözcük grubudur.
“Çanta” bir varlığı adlandırır. “Kırmızı çanta” grubundaki “kırmızı”, o varlığın özelliğini belirtir. İki sözcüğün görevi aynı değildir.
Sözcük grubu oluşturmak, sözcükleri bitişik yazmak demek değildir. “Okul kapısı” ve “üç kitap” örneklerinde sözcükler ayrı yazılır; birlikte anlam taşırlar.
Akılda Kalsın
- Sözcükler anlamca birbirini tamamlayarak sözcük grubu oluşturur.
- Bir varlığı adlandırmak ile onun özelliğini belirtmek farklı görevlerdir.
- Bazı sözcükler adların yerine kullanılır; bazıları iş, oluş, hareket veya durum bildirir.