4. SINIF TÜRKÇE • NOKTALAMA İŞARETLERİ
Ünlem İşareti (!)
Sevindiğimizde, şaşırdığımızda veya birini tehlikeye karşı uyardığımızda söyleyişimiz değişir. Yazıda bu güçlü anlatımı belirtmek için ünlem işaretinden yararlanırız.
Duygu Bildiren Cümlelerin Sonunda
Sevinç, heyecan, acı, korku, şaşkınlık ve üzüntü gibi duyguları güçlü biçimde anlatan cümlelerin sonuna ünlem işareti konur.
Yaşasın, yarışmayı kazandık!
Kazanmanın verdiği sevinç anlatılmıştır.
İşte, gösterimiz başlıyor!
Gösterinin başlamasıyla duyulan heyecan belirtilmiştir.
Ah, elim acıdı!
Canının yanması nedeniyle hissedilen acı ifade edilmiştir.
Eyvah, köpek üstüme geliyor!
Yaklaşan köpek karşısında duyulan korku anlatılmıştır.
Aa, burada seninle karşılaşacağımı hiç düşünmemiştim!
Beklenmedik bir karşılaşmanın yarattığı şaşkınlık belirtilmiştir.
Ah, en sevdiğim oyuncağım kırıldı!
Oyuncağın kırılması nedeniyle duyulan üzüntü anlatılmıştır.
Seslenme ve Uyarı Sözlerinden Sonra
Birine güçlü biçimde seslenirken veya dikkat çekmek amacıyla uyarıda bulunurken ünlem işareti kullanılır. Bu ifadeler tek sözcükten de oluşabilir.
Hey! → Birinin dikkatini çekmek için seslenilir.
Arkadaşlar! → Bir gruba seslenilir.
Dur! → Bir hareketin durdurulması istenir.
Dikkat! → Bir duruma karşı uyarı yapılır.
Dikkat! Zemin kaygan.
“Dikkat!” sözü uyarıyı bildirir. “Zemin kaygan.” cümlesi ise uyarının nedenini açıklar.
İmdat! Kapı kilitlendi.
“İmdat!” sözüyle yardım istenir. Ardından yaşanan durum açıklanır.
Ünlemin Yeri ve Büyük Harf
Ünlem işareti, duygu bildiren cümlenin sonunda kullanılabileceği gibi ünlem bildiren sözün hemen ardından da gelebilir.
Ah, dizim acıdı!
Ünlem işareti bütün cümlenin sonundadır. “Ah” sözcüğünden sonra virgül kullanılmıştır.
Ah! Dizim acıdı.
Ünlem işareti “Ah” sözünün hemen ardından konmuştur. Sonraki cümle büyük harfle başlamıştır.
Ünlem işaretinden sonra yeni cümle büyük harfle başlar.
Doğru: Eyvah! Çantamı unuttum.
Yanlış: Eyvah! çantamı unuttum.
İkinci örnekte “çantamı” sözcüğünün ilk harfi büyük olmalıdır.
Nokta, Soru İşareti ve Ünlemi Ayıralım
Cümlenin sonundaki işaret, anlatılmak istenen anlama göre seçilir.
Gösteri başladı.
Bir olay haber verilmektedir.
Gösteri başladı mı?
Gösterinin başlayıp başlamadığı sorulmaktadır.
Cevap: Evet, başladı.
Yaşasın, gösteri başladı!
Gösterinin başlaması güçlü bir sevinçle karşılanmaktadır.
Bir duygu sözcüğünün bulunması tek başına yeterli değildir. Bugün biraz üzgünüm. cümlesi, kişinin durumunu sakin biçimde haber verebilir. Ah, seni çok özledim! cümlesinde ise duygu güçlü biçimde dile getirilmiştir.
Seslenmenin Ardından Soru Gelebilir
Arkadaşlar! Gösteriye hazır mısınız?
Cevap: Evet, hazırız.
“Arkadaşlar!” bir seslenmedir. Ardından gelen cümle ise soru bildirir. Bu nedenle iki bölüm aynı işaretle bitirilmez.
Ünlemle başlayan bir konuşmadaki bütün cümlelerin sonuna ünlem koymak gerekmez. Her cümle kendi anlamına göre değerlendirilir.
Metin İçinde Birlikte Görelim
Gösteri Günü
Öğretmenimiz sahnenin yanına geldi. “Çocuklar! Sırayla yerlerinize geçebilirsiniz.” dedi. Perde açılınca Ece, “Yaşasın, gösterimiz başladı!” diye seslendi. Hepimiz hazırladığımız şarkıyı söyledik.
Çocuklar! → Öğretmen öğrencilere seslenmiştir.
Yaşasın, gösterimiz başladı! → Ece sevincini dile getirmiştir.
Sırayla yerlerinize geçebilirsiniz. → Seslenmenin ardından gelen bu cümle sakin bir yönlendirmedir; noktayla bitmiştir.
Uyarı ve Şaşkınlığı Birlikte Görelim
Bahçedeki Saksı
Deniz bahçede yürürken yerde devrilmiş bir saksı gördü. “Aa, saksı devrilmiş!” dedi. Arkasından gelen Ece’ye, “Dikkat! Yerde kırık parçalar var.” diye seslendi. İki arkadaş parçaların yanından uzaklaşıp öğretmenlerine haber verdi.
Aa, saksı devrilmiş! → Deniz gördüğü durum karşısında şaşırmıştır.
Dikkat! → Ece, yerdeki kırık parçalara karşı uyarılmıştır.
Yerde kırık parçalar var. → Uyarının nedeni açıklanmıştır. “Dikkat!” sözünden sonra yeni cümle büyük harfle başlamıştır.
Akılda Kalsın
Ünlem işareti güçlü duyguları, seslenmeleri ve uyarıları belirtir.
Ünlem bildiren sözün hemen ardından kullanılabilir: Ah! Dizim acıdı.
Duygu bildiren cümlenin sonunda da bulunabilir: Ah, dizim acıdı!
Ünlemden sonra başlayan yeni cümlenin ilk harfi büyüktür.