4. SINIF TÜRKÇE • NOKTALAMA İŞARETLERİ
Uzun Çizgi (—)
Yazıda kişilerin konuşmalarını göstermek için konuşmanın başına uzun çizgi konur. Bu işarete konuşma çizgisi de denir.
1. Konuşmayı Yeni Satırda Başlatırız
Karşılıklı konuşmaları yazarken kişilerin sözlerini ayrı satırlarda gösteririz. Konuşmanın başladığı yere uzun çizgi koyarız.
Kütüphane Yolunda
Ece, okul çıkışında Mert’e seslendi:
— Mert, kütüphaneye birlikte gidelim mi?
— Olur Ece, ben de yeni bir kitap almak istiyorum.
— Öyleyse çantalarımızı alıp çıkalım.
İlk konuşma Ece’ye, ikinci konuşma Mert’e, üçüncü konuşma yeniden Ece’ye aittir. Uzun çizgiler, konuşmaların başladığı yerleri belirginleştirmiştir.
2. Konuşmacı Değiştiğinde Yeni Çizgi Kullanırız
Söz başka bir kişiye geçtiğinde yeni satıra geçilir ve o kişinin konuşmasının başına uzun çizgi konur.
Öğretmenimiz sınıfa sordu:
— Bugün hangi kitabı tanıtacaksın, Deniz?
— Bir masal kitabını tanıtacağım öğretmenim.
— Seni dinlemeye hazırız.
Konuşma sırası: Öğretmen → Deniz → Öğretmen.
Uzun çizgi tek başına kişinin adını söylemez. Kimin konuştuğunu metindeki açıklamalardan, seslenmelerden ve cevaplardan anlarız.
3. Aynı Konuşmanın Her Cümlesine Çizgi Koymayız
Bir kişi sözünü sürdürürken birden fazla cümle söyleyebilir. Bu cümleler aynı konuşmanın içinde kalır.
— Kalemimi buldum. Çantamın küçük gözündeymiş. Artık yazmaya başlayabilirim.
Üç cümleyi de aynı kişi söylemiştir. Konuşmanın başındaki bir uzun çizgi yeterlidir. Her noktadan sonra yeniden konuşma çizgisi koymayız.
Konuşma uzun olduğu için yazı alt satıra taşarsa da kendiliğinden yeni bir konuşma başlamaz. Satırın dolması ile konuşmacının değişmesi farklı şeylerdir.
4. Anlatıcı ile Konuşan Kişiyi Ayıralım
Bir metinde olayları anlatan bölümler de kişilerin doğrudan söylediği sözler de bulunabilir. Olayı anlatan her cümlenin başına uzun çizgi konmaz.
Mert, yerde bir kitap gördü. Kitabı alıp arkadaşına sordu:
— Bu kitap senin mi, Ece?
— Evet, benim. Bulduğun için teşekkür ederim.
Ece kitabını çantasına koydu. İki arkadaş sınıfa girdi.
Mert, yerde bir kitap gördü. → Olay anlatılmıştır; konuşma çizgisi yoktur.
— Bu kitap senin mi, Ece? → Mert’in doğrudan söylediği sözdür.
— Evet, benim. Bulduğun için teşekkür ederim. → Ece’nin cevabıdır. İki cümle aynı konuşmadadır.
Ece kitabını çantasına koydu. → Yeniden olayın anlatımına geçilmiştir.
5. Cümle Sonundaki İşaretler Yine Kullanılır
Uzun çizgi konuşmayı başlatır; nokta, soru işareti veya ünlemin yerini tutmaz. Konuşmanın sonundaki işaret, cümlenin anlamına göre seçilir.
Ece ile Mert, okulun sergi salonuna geldi:
— Sergi açıldı mı?
— Evet, biraz önce açıldı.
— Yaşasın, resimlerimizi görebileceğiz!
İlk konuşma soru, ikinci konuşma cevap, üçüncü konuşma ise sevinç bildirir.
Kısa Çizgi ile Uzun Çizgiyi Karıştırmayalım
ki-tap → Kısa çizgi (-), heceleri ayırır.
— Kitabımı bitirdim. → Uzun çizgi (—), konuşmayı başlatır.
Bu iki işaretin hem uzunlukları hem de görevleri farklıdır.
Tam Bir Konuşmayı İnceleyelim
Unutulan Defter
Deniz, eve gelince defterini okulda unuttuğunu fark etti. Arkadaşı Ece’yi telefonla aradı:
— Merhaba Ece, Türkçe defterimi okulda unutmuşum. Bugün hangi çalışmayı yapacaktık?
— Merhaba Deniz, okuduğumuz öykünün kahramanlarını yazacaktık.
— Öykü kitabım yanımda. Çalışmayı başka bir kâğıda yapabilirim.
— Evet, yarın da defterine aktarabilirsin.
— Yardımın için teşekkür ederim.
— Rica ederim, yarın görüşürüz.
Deniz telefonu kapattı. Öyküyü yeniden okuyup çalışmasına başladı.
Konuşanlar: Deniz ve Ece’dir. Metnin başındaki açıklama ve birbirlerine seslenmeleri bunu gösterir.
Konuşma düzeni: Metinde sırayla Deniz ve Ece’ye ait altı konuşma bölümü vardır. Her konuşma ayrı satırda uzun çizgiyle başlamıştır.
Aynı kişinin cümleleri: Deniz’in ilk konuşmasındaki selamlama, açıklama ve soru aynı konuşmanın içinde verilmiştir.
Anlatıcının sözleri: Telefonun kapanması ve Deniz’in çalışmaya başlaması anlatılmış; bu cümlelere konuşma çizgisi konmamıştır.
Akılda Kalsın
Uzun çizgiye konuşma çizgisi de denir. Yazıda konuşmaları belirginleştirir. Konuşmacı değiştiğinde yeni satırda yeni bir konuşma çizgisi kullanılır.
Her cümle yeni bir konuşma değildir. Aynı kişi sözünü sürdürüyorsa her cümlenin başına yeniden çizgi koymayız.