4. SINIF TÜRKÇE • SÖZCÜK BİLGİSİ
Varlıkların Özelliklerini Belirten Sözcükler
“Çanta” dediğimizde bir varlığın adını söyleriz. “Kırmızı çanta”, “yeni çanta” veya “iki çanta” dediğimizde ise o varlık hakkında daha fazla bilgi veririz.
Konuyu Tanıyalım
Varlıkların rengini, biçimini, durumunu, sayısını, sırasını veya hangi varlık olduğunu belirten sözcükler adlardan önce gelir. Kendilerinden sonra gelen ad hakkında bilgi verir.
kırmızı + çanta
Kırmızı: Renk bildirir.
Çanta: Varlığın adıdır.
Varlık Hakkında Hangi Bilgileri Verir?
Renk
kırmızı elma • mavi bisiklet • beyaz gömlek
“Mavi” sözcüğü, bisikletin rengini belirtir.
Biçim ve Şekil
yuvarlak masa • eğri demir • kalın tahta
“Yuvarlak” sözcüğü, masanın biçimini belirtir.
Durum
kırık kalem • eski sandık • neşeli çocuk
“Kırık” sözcüğü, kalemin durumunu belirtir.
Sayı ve Miktar
iki düdük • beş çilek • birkaç kaşık
“İki” ve “beş” kesin sayı bildirir. “Birkaç” ise sayıyı tam olarak belirtmez.
Sıra
ikinci koltuk • üçüncü dükkân • son soru
“İkinci” sözcüğü, koltuğun sırasını belirtir; kaç koltuk olduğunu söylemez.
İşaret
bu masal • şu ev • o elbise
“Bu”, “şu” ve “o” sözcükleri, kendilerinden sonra gelen adın hangi varlığı belirttiğini gösterir.
Özellik Bildiren Sözcüğü Bulma
Önce varlığın adı belirlenir. Ardından bu ada uygun soru yöneltilir. Sorunun cevabı, o adın özelliğini belirten sözcüğü gösterir.
“Bahçeye üç fidan diktik.”
Varlığın adı: fidan
Ada yöneltilen soru: Kaç fidan?
Cevap: Üç. “Üç” sözcüğü, fidanların sayısını belirtir.
Sorular ve Açıklamalı Cevaplar
| Sözcük grubu | Ada sorulan soru | Cevap ve belirttiği özellik |
|---|---|---|
| yuvarlak sehpa | Nasıl sehpa? | Yuvarlak: Şekil |
| eski sandık | Nasıl sandık? | Eski: Durum |
| yeşil biber | Ne renk biber? | Yeşil: Renk |
| bu masal | Hangi masal? | Bu: İşaret |
| dört bardak | Kaç bardak? | Dört: Sayı |
| ikinci koltuk | Kaçıncı koltuk? | İkinci: Sıra |
Nasıl? sorusu renk ve biçim gibi özellikleri de buldurabilir. “Ne renk?” sorusu ise doğrudan rengi bulmaya yöneliktir.
Karıştırmayalım
Her sözcük grubu özellik bildirmez.
Kırmızı örtü grubunda “kırmızı”, örtünün rengini belirtir. Masa örtüsü grubunda ise “masa”, renk, durum veya sayı bildiren bir sözcük değil, başka bir varlığın adıdır.
Sayı ile sıra farklıdır.
İki koltuk, koltukların sayısını; ikinci koltuk, bir koltuğun sırasını belirtir.
Özellik bildiren sözcük bir adla ilişkilidir.
Hızlı çocuk grubunda “hızlı”, çocuğun özelliğini belirtir. Hızlı koştu ifadesinde ise koşmanın nasıl yapıldığını anlatır; bir varlık adını belirtmez.
Metin İçinde Birlikte Görelim
Yeni Çalışma Köşem
Odamdaki yuvarlak masaya iki defter koydum. Mavi kalemi yeni çantama yerleştirdim. İkinci çekmeceye bu kitabı bıraktım.
Yuvarlak masa: “Yuvarlak”, masanın biçimini belirtir.
İki defter: “İki”, defterlerin sayısını belirtir.
Mavi kalem: “Mavi”, kalemin rengini belirtir.
Yeni çanta: “Yeni”, çantanın durumunu belirtir.
İkinci çekmece: “İkinci”, çekmecenin sırasını belirtir.
Bu kitap: “Bu”, hangi kitabın anlatıldığını gösterir.
Bahçede
Neşeli çocuk, yeşil kovaya üç elma koydu. Sonra şu ağacın altındaki kırık sandalyeyi fark etti.
Neşeli çocuğun durumunu, yeşil kovanın rengini, üç elmaların sayısını belirtir.
Şu, hangi ağacın anlatıldığını gösterir. Kırık ise sandalyenin durumunu belirtir. Her sözcük, ilgili varlık adından önce gelmiştir.
Akılda Kalsın
Özellik belirten sözcükler adlardan önce gelir ve varlık hakkında bilgi verir.
Bu sözcükleri bulurken sorular varlığın adına yöneltilir.
Nasıl? • Ne renk? • Hangi? • Kaç? • Kaçıncı?