4. SINIF TÜRKÇE • NOKTALAMA İŞARETLERİ
Yay Ayraç ( )
Cümlede sözü edilen bir kavrama ek bilgi vermek veya onun anlamını açıklamak için yay ayraç kullanılır. Yay ayraca parantez de denir.
1. Açıklamayı İki İşaret Arasına Alırız
Açıklamanın başına açma ayracı (, sonuna kapama ayracı ) konur. Böylece açıklamanın nerede başlayıp nerede bittiği belli olur.
Hafta sonu (cumartesi ve pazar) köye gideceğiz.
Ayraç içindeki sözler, hafta sonunun hangi günler olduğunu açıklar.
Açıklama çıkarıldığında: Hafta sonu köye gideceğiz.
Cümlenin temel anlamı korunmuştur. Ayraç içindeki bölüm, bu cümleye ek bilgi katmaktadır.
Doğru: Hafta sonu (cumartesi ve pazar) köye gideceğiz.
Eksik: Hafta sonu (cumartesi ve pazar köye gideceğiz.
İkinci örnekte kapama ayracı unutulmuştur. Açtığımız ayracı açıklamanın sonunda kapatırız.
2. Sözcüğün Anlamını veya Eş Anlamlısını Gösteririz
Bir sözcüğün daha iyi anlaşılması için anlamı ya da eş anlamlısı hemen ardından yay ayraç içinde verilebilir.
Bugün kısa bir öykü (hikâye) okuduk.
“Hikâye”, “öykü” sözcüğünün eş anlamlısıdır.
Yaşlı adamın anılarını (hatıralarını) dinledik.
Ayraç içinde eş anlamlı bir sözcük kullanılmıştır.
Yazar, metninde betimlemeye (tasvire) yer vermiş.
“Tasvir” sözcüğü, “betimleme”nin eş anlamlısı olarak verilmiştir.
3. Kısaltmaların Açılımını Gösteririz
Bir kısaltmanın ne anlama geldiği yay ayraç içinde açıklanabilir.
TDK (Türk Dil Kurumu) sözlüğünden yararlandık.
Ayraç içindeki bölüm, “TDK” kısaltmasının açık adını gösterir.
Gideceğimiz yer 5 km (kilometre) uzaklıktaydı.
“km” kısaltmasının anlamı açıklanmıştır. Bu açıklamalar, okuyucunun kısaltmayı doğru anlamasına yardımcı olur.
4. Bir Kişinin Yaşadığı Yılları Belirtiriz
Bir kişiden söz ederken doğum ve ölüm yılları, adının ardından yay ayraç içinde gösterilebilir.
Mustafa Kemal Atatürk (1881-1938) Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusudur.
1881 doğum yılını, 1938 ölüm yılını belirtir.
Yılların arasındaki kısa çizgi başlangıç ve bitiş ilişkisini kurar. Yay ayraç ise bu tarih bilgisini cümledeki diğer sözlerden ayırır.
5. Bir Sözün Kime Ait Olduğunu Gösteririz
Aktarılan bir sözün sahibinin adı, sözün ardından yay ayraç içinde yazılabilir.
Ne mutlu Türk’üm diyene!
(Mustafa Kemal Atatürk)
Ayraç içindeki ad, yukarıdaki sözün kime ait olduğunu belirtir. Bu bölüm, sözün kendisinin bir parçası değildir.
6. Matematikte Önce Yapılacak İşlemi Belirtiriz
Yay ayraç, matematikte işlemleri gruplamak ve işlem önceliğini göstermek için de kullanılır. Önce yay ayracın içindeki işlem yapılır.
3 × (4 + 2)
Önce: 4 + 2 = 6
Sonra: 3 × 6 = 18
Sonuç 18 olur. Buradaki yay ayraç bir sözcüğü açıklamaz; hangi işlemin önce yapılacağını gösterir.
Metin İçinde Birlikte Görelim
Okuma Saati
Okuma saatinde bir öykü (hikâye) seçtik. Öyküde anlamını bilmediğimiz sözcükler vardı. TDK (Türk Dil Kurumu) sözlüğüne baktık. Sonra öykünün kahramanlarını defterimize yazdık.
(hikâye) → “Öykü” sözcüğünün eş anlamlısını gösterir.
(Türk Dil Kurumu) → “TDK” kısaltmasının açılımını verir.
İki açıklama da okuyucuya yardımcı olur. Biri sözcüğün anlamını, diğeri kısaltmanın açık adını belirtir.
Sınıf Panosu
Sınıf panomuzu hazırlarken Atatürk’ün yaşamını araştırdık. Adının altına yaşam yıllarını (1881-1938) yazdık. Bir köşeye de onun “Ne mutlu Türk’üm diyene!” sözünü ekledik. Sözün altına sahibinin adını (Mustafa Kemal Atatürk) yazmayı unutmadık.
(1881-1938) → Sözü edilen yaşam yıllarını belirtir.
(Mustafa Kemal Atatürk) → Aktarılan sözün sahibinin adını açıklar.
Aynı işaret, metnin bir yerinde tarih bilgisi, başka bir yerinde kişi bilgisi vermek için kullanılmıştır.
Akılda Kalsın
Yay ayraç; ek açıklamaları, sözcük anlamlarını, kısaltmaların açılımlarını, yaşam tarihlerini ve sözün sahibini gösterebilir. Matematikte işlem önceliğini belirtmek için de kullanılır.
Açıklamayı açma ayracıyla başlatır, kapama ayracıyla bitiririz: (açıklama).